Có một thời, nhiều gia đình đã chặt bỏ cây thị để nhường chỗ cho những giống cây ăn quả cho thu nhanh, dễ bán. Những trái thị vàng ươm khi ấy rụng đầy gốc, thơm nức cả khoảng sân hay ở bờ rào nhưng lại ít người đoái hoài. Thế nhưng vài năm trở lại đây, thứ quả từng gắn với ký ức tuổi thơ ấy lại “lội ngược dòng”, xuất hiện dày đặc ở các khu chợ thành phố với mức giá lên tới 90.000 đồng/kg.
Quả thị có tên khoa học là Diospyros decandra, thường chín vào khoảng cuối hè, đầu thu. Khi chín, quả chuyển sang màu vàng óng, vỏ mịn, hương thơm lan tỏa rất đặc trưng – một mùi hương dịu ngọt mà khó có loại quả nào sánh được.
Thị có hai dạng phổ biến: loại quả tròn (thị muộn) và loại nhỏ hơn, hơi dẹt, đáy bằng (thị sáp). Trong đó, thị sáp thường được ưa chuộng hơn nhờ mùi thơm đậm và giữ hương lâu.
Với nhiều người, đặc biệt là thế hệ 8X, 9X, quả thị không đơn thuần là một loại trái cây mà còn là một phần ký ức. Những ngày chớm thu, đám trẻ con tụ tập dưới gốc cây, nhặt từng quả thị rụng, nâng niu mang về chỉ để… ngửi. Không phải ai cũng ăn thị, bởi phần thịt quả mềm, vị ngọt nhẹ và hơi chát, nhưng rất thơm Câu thơ quen thuộc “Thị ơi thị rụng bị bà…” vì thế mà trở thành một phần ký ức tập thể của nhiều thế hệ.
Thế nhưng, cũng chính vì giá trị kinh tế không cao, lại lâu cho quả (trồng từ hạt phải mất 5–7 năm, thậm chí hơn 10 năm mới bắt đầu thu hoạch), cây thị từng bị xem là không hiệu quả. Nhiều vườn quê đã không còn bóng dáng cây thị như trước. Chỉ vài năm gần đây, quả thị mới "hồi sinh", nhiều gia đình lại trồng thị để thu hoạch quả.
Hiện nay, vào mỗi dịp cuối hè, đầu thu, không khó để bắt gặp những gánh hàng rong chở đầy thị trên các con phố Hà Nội. Hình ảnh những chiếc xe đạp cũ, đôi quang gánh chòng chành với những trái thị vàng ươm tỏa hương thơm dịu nhẹ đã trở thành nét chấm phá rất riêng của mùa thu phố cổ.
Tùy kích cỡ, thị được bán từ 35.000-70.000 đồng/kg, thậm chí có nơi lên tới 90.000 đồng/kg đối với loại đẹp, thơm. Nhiều tiểu thương còn bán theo quả, giá từ 10.000–20.000 đồng/quả. Đặc biệt, những sản phẩm được “nâng cấp” như giỏ thị trang trí, set quà tặng hay mẹt thị kết hợp hoa tươi có thể có giá vài trăm nghìn đến cả triệu đồng.
Không chỉ dừng lại ở cách bán truyền thống, quả thị ngày nay còn được “khoác áo mới” để phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng hiện đại. Những giỏ thị đan bằng tre, có nắp đậy xinh xắn, hay các set quà kết hợp với hoa ngọc lan, hoa cau, sen… vừa mang nét truyền thống vừa tinh tế, trở thành lựa chọn được ưa chuộng trong các dịp lễ như Rằm tháng 7. Có nơi còn bán cả cành thị còn lá xanh để khách mua về cắm như một loại hoa thơm trang trí trong nhà.
Cây thị chỉ cần trồng một lần nhưng có thể cho quả trong nhiều năm, thậm chí hàng chục năm nếu được chăm sóc tốt. Dù thời gian chờ đợi ban đầu khá dài, nhưng khi đã cho quả ổn định, cây gần như không đòi hỏi quá nhiều công chăm sóc, trở thành nguồn thu nhập phụ nhưng bền vững cho nhiều hộ gia đình nông thôn.
