Với những ai sinh ra và lớn lên ở các vùng quê, quả trứng gà là một phần ký ức tuổi thơ khó quên. Loại quả dân dã này từng xuất hiện trong vườn nhà, ven đường làng, bờ rào hay góc sân sau, nhưng có thời gian bị lãng quên vì ít người ăn. Những năm gần đây, quả trứng gà bất ngờ trở lại thị trường, được nhiều người thành phố tìm mua như một loại quả đặc sản.
Quả trứng gà còn được gọi là lêkima, ôma hay cây quả trứng, có tên khoa học Pouteria lucuma, thuộc họ hồng xiêm (Sapotaceae). Sở dĩ loại quả này có tên gọi đặc biệt như vậy vì phần thịt bên trong khi chín có màu vàng óng giống lòng đỏ trứng gà luộc. Tại Việt Nam, cây được trồng từ lâu đời ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam và thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới.
Quả trứng gà có nhiều dạng khác nhau như hình tròn, hình bầu dục, hình tim hoặc hơi thuôn dài. Khi còn non, vỏ quả màu xanh; đến lúc chín chuyển sang vàng cam hoặc vàng nâu. Thịt quả mềm, khô bột, vị ngọt đậm và có mùi thơm nhẹ. Chính kết cấu bở như khoai lang chín khiến loại quả này trở thành “món khoái khẩu” của người thích hương vị truyền thống, nhưng cũng khiến không ít người lần đầu ăn cảm thấy khó quen.
Mùa thu hoạch quả trứng gà thường kéo dài từ khoảng tháng 4 đến tháng 8 hằng năm. Một đặc điểm thú vị là quả rất dễ nứt và rụng khi chín hoàn toàn trên cây. Vì vậy, người trồng thường hái khi quả vừa già rồi để ở nơi thoáng mát cho chín tự nhiên. Sau vài ngày, quả sẽ mềm dần, vỏ chuyển màu vàng đậm và tỏa hương thơm.
Trước đây, vì giá trị kinh tế không cao nên nhiều gia đình chặt bỏ cây để lấy đất xây dựng hoặc trồng các loại cây khác. Không ít người còn xem đây là loại quả “nhà nghèo”, đến mùa rụng đầy gốc mà chẳng mấy ai nhặt. Tuy nhiên, cùng với xu hướng tìm lại những sản vật quê hương, quả trứng gà đang dần lấy lại vị thế trên thị trường.
Hiện nay, tại nhiều chợ dân sinh và trên chợ mạng, quả trứng gà được bán với giá dao động từ 25.000–35.000 đồng/kg. Vào đầu mùa hoặc những lô hàng tuyển chọn, giá có thể lên tới 55.000 đồng/kg.
Không chỉ có giá trị làm thực phẩm, quả trứng gà còn được đánh giá cao về mặt dinh dưỡng. Thịt quả chứa nhiều carbohydrate, chất xơ, vitamin A, vitamin C cùng các chất chống oxy hóa tự nhiên. Màu vàng cam đặc trưng của phần thịt quả đến từ hàm lượng beta-carotene khá cao, một tiền chất quan trọng giúp cơ thể tổng hợp vitamin A, hỗ trợ thị lực và tăng cường sức khỏe làn da.
Những năm gần đây, nhiều hộ dân bắt đầu trồng lại cây trứng gà để khai thác kinh tế. Đây là loại cây thân gỗ lâu năm, sinh trưởng khỏe, chịu hạn khá tốt và ít sâu bệnh. Cây phù hợp với nhiều loại đất khác nhau, đặc biệt là đất thịt pha cát hoặc đất đỏ bazan có khả năng thoát nước tốt.
Nếu trồng bằng hạt, cây thường mất từ 7–10 năm mới bắt đầu cho quả. Tuy nhiên, với kỹ thuật nhân giống bằng phương pháp chiết cành hoặc ghép cành hiện nay, thời gian cho thu hoạch có thể rút ngắn còn khoảng 1-2 năm. Cây trưởng thành có thể cao từ 6–12m, tán rộng, vừa cho bóng mát vừa tạo cảnh quan đẹp trong khuôn viên nhà vườn.
Để cây phát triển tốt, người trồng nên chọn vị trí có nhiều ánh nắng, đào hố bón lót phân hữu cơ trước khi trồng. Trong những năm đầu cần tưới nước đều đặn vào mùa khô và tỉa cành tạo tán để cây thông thoáng. Sau khi ổn định, cây gần như không đòi hỏi quá nhiều công chăm sóc nhưng vẫn cho năng suất khá ổn định mỗi năm.
