Có những loại quả gắn liền với tuổi thơ của nhiều thế hệ người Việt, từng mọc đầy ở bờ rào, ven sông, bờ mương hay những vùng đất ngập nước nhưng lại ít được chú ý vì giá trị kinh tế không cao. Trái bình bát là một trong số đó. Từ một loại quả dân dã của miền Tây và miền Trung, bình bát những năm gần đây bất ngờ trở thành đặc sản được nhiều người thành phố tìm mua bởi hương vị lạ miệng, thơm ngon và gợi nhớ ký ức làng quê.
Bình bát là loại cây thuộc họ Na, thường mọc tự nhiên ở các tỉnh miền Tây Nam Bộ hay dọc các vùng sông nước miền Trung. Cây có khả năng chịu ngập tốt nên thường xuất hiện ven ao hồ, kênh rạch hoặc những vùng đất phèn, đất thấp.
Quả bình bát có hình dáng khá giống mãng cầu xiêm nhưng nhỏ hơn và phần vỏ trơn nhẵn, không có gai. Khi còn non, quả mang màu xanh nhạt, dần chuyển xanh đậm khi già và ngả vàng khi chín. Mùa bình bát thường bắt đầu từ khoảng tháng 4 đến tháng 8 hằng năm, rộ nhất sau những cơn mưa đầu mùa hạ.
Điều khiến nhiều người nhớ mãi về loại quả này chính là mùi thơm rất đặc trưng. Quả bình bát chín tỏa hương nồng nàn, đứng cách xa vài mét vẫn có thể ngửi thấy. Bổ đôi quả ra sẽ thấy phần thịt màu vàng óng, chia thành nhiều múi giống quả na. Thịt quả mềm, dẻo, vị ngọt thanh xen lẫn chút chua nhẹ, tạo cảm giác dễ chịu chứ không ngọt sắc như nhiều loại trái cây khác.
Người miền Tây từ lâu đã có nhiều cách thưởng thức bình bát. Đơn giản nhất là ăn trực tiếp khi quả chín mềm. Tuy nhiên, món được yêu thích nhất có lẽ là bình bát dầm đường đá. Thịt quả trộn với đường rồi thêm đá lạnh, tạo nên món giải nhiệt có vị chua ngọt hài hòa và hương thơm đặc biệt. Ngày nay, phần thịt bình bát còn được dùng để làm kem, sinh tố, mứt hoặc các món tráng miệng, mang đến trải nghiệm mới lạ cho thực khách.
Từng có thời gian, cây bình bát bị xem là cây mọc hoang, ít giá trị nên nhiều nơi chặt bỏ để lấy đất sản xuất. Thế nhưng khi xu hướng tìm về những sản vật tự nhiên, đặc sản địa phương ngày càng phổ biến, trái bình bát lại được chú ý trở lại. Trên các chợ mạng, loại quả này thường được rao bán với giá từ 55.000 đồng/kg, những quả tuyển chọn đẹp có giá cao hơn.
Bên cạnh nguồn trái khai thác tự nhiên, nhiều nhà vườn đã bắt đầu trồng bình bát để bán trái và cây giống. Đây được xem là loại cây khá dễ trồng, ít tốn công chăm sóc. Bình bát thích nghi tốt với khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, đặc biệt phù hợp với những vùng đất phèn, đất ven sông hoặc khu vực thường xuyên có nước.
Cây có thể được nhân giống bằng hạt hoặc ghép. Trong đó, gieo hạt là phương pháp phổ biến nhất vì tỷ lệ sống cao. Hạt lấy từ quả chín được rửa sạch, phơi ráo rồi gieo vào bầu đất tơi xốp. Sau khoảng vài tuần hạt sẽ nảy mầm. Khi cây cao từ 30–50 cm có thể đem trồng ngoài vườn.
Bình bát không kén đất nhưng phát triển tốt nhất ở nơi có độ ẩm cao và ánh nắng đầy đủ. Sau khi trồng khoảng 3–4 năm, cây bắt đầu cho quả. Mùa hoa thường xuất hiện vào khoảng tháng 5–6, sau đó kết trái và thu hoạch vào tháng 7–8. Do bộ rễ khỏe và khả năng chịu ngập tốt, cây còn được trồng ven bờ ao, kênh mương để chống sạt lở đất hoặc làm gốc ghép cho một số giống mãng cầu.
