Những năm gần đây, xu hướng tìm kiếm các loại trái cây rừng độc đáo ngày càng phổ biến. Bên cạnh những cái tên quen thuộc như bứa rừng, chôm chôm rừng hay dâu da đất, trái gùi cũng trở thành đặc sản được nhiều người săn tìm mỗi dịp vào mùa. Cây gùi hiện còn được nhiều người đưa về trồng trong sân vườn, ven hàng rào để lấy bóng mát, làm cảnh và thu hoạch quả.
Cây gùi có tên khoa học là Willughbeia cochinchinensis, thuộc nhóm dây leo thân gỗ sống lâu năm. Trong tự nhiên, cây thường mọc ở các khu rừng thuộc Đông Nam Bộ, Nam Trung Bộ và khu vực Tây Nguyên. Thân cây khá lớn, có thể to bằng bắp chân người trưởng thành, leo quấn quanh những cây gỗ lớn để vươn lên đón ánh sáng.
Quả gùi khi còn non có màu xanh, đến lúc chín chuyển sang vàng cam hoặc vàng sẫm rất bắt mắt. Quả thường có kích thước bằng nắm tay, vỏ mỏng, bên trong chứa phần thịt mềm màu vàng cùng nhiều hạt lớn. Mùa quả gùi thường kéo dài từ khoảng tháng 4 đến tháng 6 hằng năm, tùy điều kiện thời tiết từng địa phương.
Người dân sống gần rừng từ lâu đã quen thuộc với loại quả này. Trước đây, quả gùi chủ yếu được hái về ăn chơi hoặc làm quà cho người thân. Vài năm trở lại đây, nhờ mạng xã hội và các hội nhóm đặc sản vùng miền, trái gùi được nhiều người biết đến hơn và nhanh chóng trở thành mặt hàng được săn đón.
Điều khiến trái gùi được yêu thích nằm ở hương vị rất riêng. Khi ăn, người thưởng thức cảm nhận vị chua ngọt hài hòa, thơm nhẹ. Vị chua xuất hiện lúc đầu nhưng nhanh chóng dịu xuống, để lại vị ngọt thanh và mùi thơm dễ chịu. Phần thịt quả mềm, mọng nước nên đặc biệt thích hợp để ăn tươi trong những ngày nắng nóng.
Ngoài cách ăn trực tiếp, nhiều người còn dùng quả gùi để làm sinh tố, nước ép hoặc dầm với đá lạnh. Một số người dân địa phương còn chế biến thành mứt hay ngâm đường để sử dụng dần.
Do phần lớn sản lượng vẫn được thu hái từ rừng tự nhiên nên nguồn hàng không nhiều. Việc thu hoạch cũng khá vất vả bởi cây thường leo trên những thân gỗ cao hàng chục mét. Người hái phải leo trèo hoặc sử dụng sào dài để lấy quả. Chính vì thế, dù tại nơi thu mua giá chỉ khoảng 40.000-50.000 đồng/kg, nhưng khi đến các thành phố lớn, giá trái gùi có thể lên tới 120.000-150.000 đồng/kg, thậm chí cao hơn vào thời điểm khan hàng.
Không chỉ dừng lại ở việc khai thác quả rừng, vài năm gần đây nhiều nhà vườn đã bắt đầu nhân giống cây gùi để bán cho khách có nhu cầu trồng. Cây được nhân giống chủ yếu bằng hạt hoặc giâm cành.
Theo những người đã trồng thành công, cây gùi khá khỏe, thích nghi tốt với khí hậu nóng ẩm, ít sâu bệnh và không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ. Khi được trồng ở nơi có đất tơi xốp, thoát nước tốt và có giàn leo hoặc hàng rào để bám, cây sinh trưởng rất nhanh.
Nhiều gia đình hiện trồng cây gùi ở sân vườn, ven bờ rào hoặc trên giàn trước nhà. Những dây gùi xanh tốt phủ kín hàng rào vừa tạo bóng mát, vừa tăng vẻ đẹp tự nhiên cho không gian sống. Đặc biệt, đến mùa quả chín vàng lủng lẳng trên cành, cây trở thành điểm nhấn thú vị khiến nhiều người thích thú.
Trên các diễn đàn cây cảnh và mạng xã hội, không khó để bắt gặp hình ảnh những cây gùi được trồng sau vài năm đã cho quả sai lúc lỉu. Nhiều chủ vườn chia sẻ thành quả thu hoạch hàng chục đến hàng trăm quả mỗi mùa, vừa đủ cho gia đình thưởng thức, vừa có thể biếu tặng người thân.
