Ở miền Tây Nam Bộ, có một loại trái dại dân dã từng mọc đầy ven sông, bờ rạch nhưng nay lại được nhiều người thành phố săn tìm vì hương vị lạ miệng, đó chính là trái giác. Loại quả nhỏ bé này không chỉ gắn với tuổi thơ của người miền sông nước mà còn trở thành thứ gia vị đặc trưng trong nhiều món ăn miền Tây, từ canh chua, kho cá cho đến mứt hay rượu ngâm.
Nhờ vị chua thanh rất riêng cùng màu tím đẹp mắt, trái giác ngày càng được biết đến nhiều hơn và dần trở thành đặc sản độc đáo.
Trái giác mọc trên dây giác – một loài dây leo sống hoang dại, thường quấn quanh các bụi cây lớn ven sông, ven rạch hoặc những khu vườn rậm rạp. Dây giác có sức sống rất bền bỉ, sống lâu năm và xanh tốt quanh năm. Chúng thường “gửi mình” lên những thân cây cao hơn để vươn lên đón nắng. Nhìn từ xa, những chùm trái giác lủng lẳng giữa tán lá khá giống nho nên nhiều người còn gọi đây là “nho rừng”.
Khi còn non, trái giác nhỏ cỡ hạt đậu xanh, có màu xanh bóng. Theo thời gian, quả lớn dần rồi chuyển sang màu hồng tím và khi chín hẳn sẽ có màu tím đen rất bắt mắt. Ruột trái giác tím đậm như màu mực mồng tơi, có thể dùng tạo màu tự nhiên cho món ăn. Vị giác cũng thay đổi theo từng độ chín: trái non chua gắt và hơi chát, trái già chua thanh hơn, còn trái chín lại có vị chua ngọt nhẹ, ăn khá giống nho rừng.
Mùa trái giác thường bắt đầu vào khoảng tháng 6 hằng năm, đúng thời điểm những cơn mưa đầu mùa xuất hiện ở miền Tây. Sau mùa nắng khô hanh, dây giác bắt đầu đâm chồi, xanh tốt và kết trái thành từng chùm lớn. Người dân miền Tây thường tranh thủ vào rừng hoặc men theo các bờ sông để hái giác đem về chế biến món ăn. Trước đây, loại quả này chỉ được xem là thức quà quê dân dã, mọc tự nhiên nên ít ai chú ý. Nhưng vài năm gần đây, nhờ hương vị đặc biệt và sự tò mò của thực khách thành phố, trái giác dần trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua.
Nhắc đến trái giác, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến món canh chua cá nấu giác. Người ta thường dùng cá mè vinh, cá chim hoặc cá đồng để nấu cùng trái giác. Vị chua thanh tự nhiên của giác giúp nước canh có hương vị dịu nhẹ, không gắt như me hay chanh. Đặc biệt, những trái giác chín còn tạo cho nồi canh màu tím nhạt đẹp mắt, vừa ngon vừa hấp dẫn.
Ngoài nấu canh chua, trái giác còn được dùng để kho cá đồng. Khi nấu, vị chua của giác thấm vào từng thớ thịt cá, tạo nên hương vị hài hòa rất bắt cơm. Một số người còn dùng trái giác chín để ngâm rượu bởi vị chua ngọt nhẹ khá giống nho. Rượu giác có màu tím đẹp, hương thơm nhẹ nên được nhiều người thích thú. Bên cạnh đó, trái giác còn được làm mứt, siro hoặc dầm đường đá như một món giải khát mùa hè.
Ngày nay, thay vì chỉ mọc hoang trong tự nhiên, nhiều hộ dân miền Tây đã bắt đầu trồng dây giác quanh bờ rào, ven mương hay bờ sông để lấy trái. Loại cây này khá dễ trồng, không cần chăm sóc cầu kỳ và phù hợp với khí hậu nóng ẩm của vùng Tây Nam Bộ. Người dân thường nhân giống bằng cách giâm cành hoặc tận dụng dây mọc tự nhiên đem về trồng.
Sau khi trồng khoảng một thời gian, dây giác bắt đầu phát triển mạnh, leo bám rất nhanh. Khi đã ổn định, cây có thể cho trái liên tục trong nhiều năm. Vì là cây leo nên nhiều người tận dụng hàng rào hoặc làm giàn để dây phát triển, vừa tạo bóng mát vừa thuận tiện thu hoạch. Mỗi mùa, trái giác kết thành từng chùm lớn nên năng suất khá cao.
Hiện nay, trái giác được bán tại các chợ quê, chợ đặc sản miền Tây và cả chợ mạng với giá dao động từ 40.000–80.000 đồng/kg tùy thời điểm và độ chín của trái. Nhờ nhu cầu tăng lên, nhiều người dân có thêm thu nhập từ việc hái hoặc trồng giác bán cho thương lái, khách du lịch và các nhà hàng.
Đặc biệt, trong nhiều nhà hàng chuyên món miền Tây, đầu bếp đã đưa trái giác vào thực đơn như một loại gia vị đặc sản độc đáo. Chính điều này giúp trái giác ngày càng được biết đến rộng rãi hơn. Từ một loại quả mọc hoang nơi bờ bụi, trái giác giờ đây đã trở thành đặc sản lạ miệng khiến nhiều thực khách tò mò muốn thử.
