Ở các tỉnh thành miền Tây Nam Bộ, đặc biệt như Vĩnh Long, Cần Thơ có một loại trái cây từng rất quen thuộc trong vườn nhà, mọc ven hàng rào, thậm chí không cần chăm sóc nhiều vẫn sai trĩu quả. Người dân địa phương gọi là mận điều, còn nhiều nơi gọi là mận hoa đỏ, roi hoa đỏ hay điều mận.
Trước đây, loại quả này thường chỉ được xem như cây ăn chơi trong vườn, rụng đầy gốc mỗi mùa chín. Thế nhưng vài năm trở lại đây, mận điều bất ngờ “lên đời” thành đặc sản được săn tìm, có giá từ 70.000 đồng/kg.
Mận điều thuộc nhóm cây roi (hay còn gọi là quả roi ở miền Nam). Tuy nhiên, mận điều có những đặc điểm rất riêng khiến nó dễ phân biệt với các giống roi thông thường. Điểm nổi bật nhất là hoa và quả đều mọc trực tiếp từ thân và cành chính, tạo thành từng chùm dày đặc, nhìn rất lạ mắt. Khi vào mùa, cả thân cây như được phủ một lớp màu hồng đỏ rực rỡ của hoa và quả non, tạo nên cảnh tượng rất đặc trưng của vùng quê miền Tây.
Lá mận điều khá giống lá roi nhưng có phần tròn hơn, bản lá dày, mặt trên xanh đậm và bóng, mặt dưới nhạt màu và hơi nhám. Cây sinh trưởng tốt trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, rất phù hợp với thổ nhưỡng miền Nam. Cây có sức sống bền, thường chỉ cần trồng một lần là có thể cho trái nhiều năm liên tục, ít sâu bệnh và không đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc quá phức tạp.
Chu kỳ sinh trưởng của mận điều khá rõ rệt. Cây thường ra hoa vào đầu mùa hè, hoa có màu hồng đỏ, mọc thành chùm từ thân và cành già. Sau khi hoa thụ phấn, quả bắt đầu hình thành và phát triển trong khoảng 2–3 tháng. Đến khoảng tháng 11–12 âm lịch, cây bước vào mùa chín rộ. Đây cũng là thời điểm mận điều được thu hoạch nhiều nhất, xuất hiện phổ biến tại các chợ quê và dần lan ra các thành phố lớn.
Về hình dáng, quả mận điều khá giống quả roi thông thường nhưng thường có phần vỏ mịn hơn, bóng như phủ một lớp sáp mỏng. Khi còn non, quả có màu xanh nhạt, vị chát nhẹ và hơi cứng. Khi chín, quả chuyển dần sang đỏ tươi rồi đỏ sẫm. Lúc chín hoàn toàn, thịt quả trở nên mềm, nhiều nước, vị ngọt xen lẫn chua nhẹ, mùi thơm dịu. Một số người nhận xét hương vị của mận điều đậm đà hơn roi thường, ít nhạt và ít xốp hơn.
Điểm đặc biệt là phần thịt quả mận điều khá chắc, không dễ tách bằng tay như roi thông thường, nên khi ăn thường phải dùng dao cắt miếng. Người dân miền Tây thường ăn mận điều kèm muối ớt hoặc muối tôm, tạo nên hương vị chua – mặn – cay rất hấp dẫn, phù hợp làm món ăn vặt trong những ngày nóng. Đến mùa, trên chợ mạng ở Hà Nội, TP.HCM, loại quả này được bán với giá từ 70.000 đồng/kg.
Không chỉ quả, một số bộ phận khác của cây cũng được tận dụng trong đời sống. Lá non và hoa mận điều đôi khi được dùng ăn kèm trong các món dân dã như bánh xèo, mắm kho. Hoa có vị chua nhẹ, tạo cảm giác lạ miệng, góp phần làm phong phú thêm ẩm thực miền Tây.
Cây mận điều thích hợp với đất phù sa, đất thịt nhẹ, thoát nước tốt. Khi trồng, người dân thường chọn cây giống từ hạt hoặc chiết cành. Trồng bằng hạt giúp cây khỏe, sống lâu nhưng thời gian cho trái có thể lâu hơn; trong khi đó, cây chiết cành cho trái sớm hơn và giữ được đặc tính của cây mẹ.
Một ưu điểm lớn của mận điều là cây có thể cho trái ổn định nhiều năm liền nếu được chăm sóc đúng cách. Năng suất trung bình mỗi cây trưởng thành có thể đạt từ vài chục đến hơn trăm kg mỗi mùa, tùy điều kiện đất và kỹ thuật chăm sóc. Chính vì vậy, nhiều hộ gia đình ở miền Tây đã bắt đầu mở rộng diện tích trồng, xem đây như một hướng phát triển kinh tế phụ bên cạnh các loại cây ăn trái khác.
