Ở Tây Bắc có một loại quả rừng có tên rất lạ, đó là quả núc nác. Với người dân ở các tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, quả núc nác không chỉ là nguyên liệu chế biến nhiều món ăn độc đáo mà còn trở thành nguồn thu nhập đáng kể trong mùa thu hoạch.
Cây núc nác, còn được gọi là quao ở một số địa phương, là cây thân gỗ cao từ 5–7 m, thân nhẵn, ít phân cành và có khả năng sinh trưởng tốt trong điều kiện tự nhiên. Quả núc nác có hình dẹt, cong, dài khoảng 40–80 cm, rộng từ 5–7 cm, màu xanh hoặc xanh nâu khi còn non. Mùa quả thường bắt đầu từ tháng 7 đến tháng 9, trùng với mùa mưa ở vùng Tây Bắc.
Điều đặc biệt của quả núc nác là vị đắng nhẹ, hơi hăng nhưng hậu vị lại ngọt thanh. Chính hương vị đặc trưng này khiến nhiều người lần đầu thưởng thức có thể chưa quen, nhưng khi đã ăn lại dễ "ghiền". Người dân thường chọn những quả bánh tẻ, dài khoảng 40–60 cm vì khi đó phần thịt quả còn non, giòn, ít xơ và ngon nhất.
Để chế biến, quả núc nác không được sử dụng ngay sau khi hái mà phải nướng trên than hồng cho lớp vỏ ngoài cháy xém. Cách làm này giúp loại bỏ nhựa, giảm vị chát và làm phần thịt bên trong mềm, thơm hơn. Sau khi nướng, người ta cạo sạch lớp vỏ cháy, rửa sạch rồi thái thành từng lát vừa ăn.
Từ quả núc nác, người dân Tây Bắc đã sáng tạo nên nhiều món ăn hấp dẫn. Phổ biến nhất là nộm núc nác với tỏi, ớt, lạc rang, rau thơm và nước chanh hoặc nước măng chua. Vị đắng nhẹ của quả hòa quyện cùng vị chua, cay, bùi tạo nên hương vị rất riêng. Ngoài ra, núc nác còn được luộc chấm chẩm chéo, xào với thịt bò, thịt trâu, thịt ba chỉ hoặc nấu canh. Khi ăn, người dân thường kết hợp với lá lốt, lá gừng, lá chát và các loại rau rừng để tăng thêm hương vị.
Không chỉ quả, nhiều bộ phận khác của cây núc nác cũng được tận dụng. Ngọn non được luộc hoặc nấu canh, hoa có thể xào với thịt hoặc làm nộm. Trong y học dân gian, vỏ và lá núc nác còn được sử dụng làm dược liệu với công dụng thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ các bệnh về gan và đường hô hấp. Vì chủ yếu được trồng tự nhiên, ít phải sử dụng phân bón hay thuốc bảo vệ thực vật nên núc nác được xem là một loại thực phẩm sạch.
Trước đây, người dân chủ yếu vào rừng hái quả núc nác về sử dụng trong gia đình. Tuy nhiên, nhu cầu của thị trường ngày càng tăng đã khiến nhiều hộ gia đình chủ động mang cây về trồng trong vườn nhà. Đây là loại cây khá dễ trồng, thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nóng, chịu hạn và ít sâu bệnh. Cây có thể nhân giống bằng hạt hoặc cành, thích hợp trồng trên đất đồi, đất vườn thoát nước tốt và có nhiều ánh sáng. Sau khi trồng, cây chỉ cần làm cỏ, bón thêm phân chuồng hoai mục hoặc phân hữu cơ mỗi năm để phát triển khỏe mạnh. Khi đã trưởng thành, cây cho quả đều vào mùa mưa và không đòi hỏi nhiều công chăm sóc.
Ngoài giá trị làm thực phẩm, cây núc nác còn được người dân tận dụng làm hàng rào hoặc trụ tiêu sống nhờ thân cây thẳng, chắc và dễ sống. Vào mùa thu hoạch, quả núc nác được bán tại các chợ địa phương với giá khoảng 20.000–30.000 đồng mỗi quả, tùy kích thước và độ non già. Những hộ có nhiều cây có thể bán từ vài chục đến hàng trăm quả mỗi vụ, góp phần tăng thêm thu nhập.
Vào mùa, trên chợ mạng có nhiều địa chỉ rao bán quả núc nác và nộm núc nác với giá khoảng 55.000 đồng/kg. Vì có cái tên lạ và hương vị độc đáo nên loại quả này được người thành phố ưa chuộng, tìm mua về thưởng thức trong những năm gần đây. Các nhà hàng cũng đưa núc nác vào thực đơn để tiếp đã khách.
