Từng là thứ quả mọc trong vườn nhà, ven ao hay những bờ đất hoang, mận lý ngày nay lại trở thành đặc sản được nhiều người thành phố tìm mua. Không chỉ hấp dẫn bởi vẻ ngoài xinh xắn, loại quả này còn gây thương nhớ bởi hương thơm ngọt ngào và vị ngon rất riêng mà khó loại trái cây nào có thể thay thế.
Mận lý còn được gọi bằng nhiều cái tên khác như trái lý, táo hồng, trái roi, trái lê hay trái trâm tùy từng địa phương. Loại cây này xuất hiện khá nhiều ở các tỉnh miền Trung và miền Tây Nam Bộ. Dù không được trồng đại trà như xoài, nhãn hay chôm chôm, mận lý vẫn được xem là một loại quả đặc sản dân dã gắn liền với tuổi thơ của nhiều thế hệ.
Cây mận lý thuộc nhóm cây thân gỗ, có tuổi thọ khá cao. Cây trưởng thành thường cao từ 3-5m, tán rộng và phân nhiều cành nhánh. Lá cây có kích thước lớn hơn lá mận thông thường, màu xanh đậm, phiến lá dày, hình thuôn dài với phần đầu nhọn. Vào mùa ra hoa, cây xuất hiện những chùm hoa nhỏ màu trắng tinh khiết, tỏa hương thơm dịu nhẹ. Sau khi hoa tàn, những quả non bắt đầu hình thành và phát triển dần đến mùa thu hoạch.
Điểm khiến nhiều người nhớ nhất ở mận lý chính là hương vị đặc trưng. Khi còn xanh, quả có vị hơi chát và chua nhẹ. Khi chín, vỏ chuyển sang màu vàng pha hồng hoặc hồng nhạt rất bắt mắt. Lúc này, phần thịt quả trở nên giòn, mọng nước và có vị ngọt thanh xen lẫn chút chua dịu. Điều đặc biệt là quả tỏa ra mùi thơm rất riêng, thoang thoảng như hương hoa, có thể cảm nhận được từ xa. Nhiều người từng thưởng thức cho rằng mùi thơm của mận lý là điểm khiến loại quả này trở nên khác biệt so với các loại trái cây miền Tây khác.
Quả mận lý thường có kích thước nhỏ, hình tròn hoặc hơi bầu dục. Hạt nằm rời bên trong nên khi lắc nhẹ có thể nghe thấy tiếng động. Phần cùi khá dày, ăn giòn và ngọt nên rất được trẻ em yêu thích. Trước đây, những cây mận lý mọc nhiều quanh ao hồ, ven đường, bờ rào, là nơi tụ tập quen thuộc của đám trẻ quê mỗi mùa trái chín.
Mùa thu hoạch mận lý thường kéo dài từ tháng 12 đến tháng 3 âm lịch hằng năm. Đây cũng là thời điểm loại quả này xuất hiện trên các chợ quê và các sạp trái cây đặc sản. Những năm gần đây, nhờ mạng xã hội, nhiều người biết đến mận lý hơn, khiến nhu cầu tăng mạnh. Từ một loại quả dân dã từng ít người để ý, mận lý nay được bán với giá khá cao, có thời điểm lên tới 200.000 đồng/kg do nguồn cung không nhiều.
Không chỉ được yêu thích bởi hương vị thơm ngon, mận lý còn chứa nhiều vitamin và khoáng chất có lợi cho cơ thể. Quả cung cấp vitamin C, chất chống oxy hóa và chất xơ tự nhiên giúp hỗ trợ tiêu hóa.
Bên cạnh giá trị kinh tế từ quả, cây mận lý còn được nhiều hộ gia đình trồng làm cây bóng mát trong sân vườn. Đây là giống cây tương đối dễ trồng, thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới của Việt Nam. Cây có thể phát triển trên nhiều loại đất khác nhau, từ đất thịt, đất phù sa đến đất pha cát, miễn là đất có khả năng thoát nước tốt.
Mận lý thường được nhân giống bằng hạt hoặc ghép cành. Tuy nhiên, phương pháp ghép cành được nhiều nhà vườn lựa chọn vì giúp cây sinh trưởng đồng đều và cho trái sớm hơn. Sau khi trồng khoảng 2-3 năm, cây bắt đầu ra hoa và kết quả. Nếu được chăm sóc tốt, cây có thể cho thu hoạch ổn định trong nhiều năm liên tiếp.
Trong quá trình chăm sóc, cây cần được tưới nước đều đặn vào mùa khô, đồng thời bổ sung phân hữu cơ hoặc phân chuồng hoai mục để tăng độ màu mỡ cho đất. Việc cắt tỉa cành sau mỗi vụ thu hoạch cũng giúp cây thông thoáng, hạn chế sâu bệnh và kích thích ra nhiều hoa vào mùa sau. Nhờ đặc tính ít sâu bệnh và không đòi hỏi kỹ thuật quá phức tạp, mận lý phù hợp với cả những người mới bắt đầu làm vườn.
