Nhắc đến những món ăn vặt có vị chua “gây nghiện”, nhiều người sẽ nghĩ ngay tới cóc, xoài xanh, me hay sấu. Thế nhưng ở nhiều miền quê Việt Nam còn có một loại quả dân dã với độ chua khiến ai ăn thử cũng phải xuýt xoa, đó là khế tàu. Thứ quả nhỏ nhắn, mọc chi chít dọc thân cây này từng chỉ xuất hiện quanh vườn nhà, bờ rào, nay lại trở thành đặc sản lạ được nhiều chị em săn tìm để ăn vặt hay làm mứt.
Khế tàu còn được gọi là khế kiểng hay khế tây, tên khoa học là Averrhoa bilimbi. Loài cây này có họ hàng gần với cây khế quen thuộc nhưng hình dáng quả lại hoàn toàn khác biệt. Nếu khế thường có múi thì trái khế tàu lại thuôn dài, nhỏ như quả nhót xanh, lớp vỏ căng bóng và mọc thành từng chùm dày đặc.
Nguồn gốc của cây khế tàu được cho là từ khu vực Đông Nam Á. Hiện nay cây được trồng phổ biến ở Indonesia, Malaysia, Philippines, Ấn Độ hay nhiều quốc gia nhiệt đới khác. Ở Việt Nam, khế tàu xuất hiện khá nhiều ở các vùng quê, được người dân trồng quanh vườn vừa để lấy bóng mát vừa để hái quả ăn chơi.
Điều khiến loại quả này nổi tiếng chính là vị chua rất gắt. Nhiều người còn nhận xét khế tàu chua hơn cả chanh. Khi còn xanh, chỉ cần cắn một miếng nhỏ cũng đủ khiến vị giác “tỉnh giấc”. Chính vì thế, khế tàu đặc biệt được lòng những tín đồ mê đồ chua, nhất là chị em văn phòng.
Khế tàu khi non có màu xanh nhạt, phần thịt giòn mọng nước. Khi chín, quả chuyển dần sang vàng nhạt, lớp thịt bên trong trong veo như thạch và vị chua cũng dịu hơn nhiều. Không chỉ có hình dáng lạ mắt, cây khế tàu còn gây ấn tượng bởi cách ra quả độc đáo. Quả không mọc ở đầu cành mà bám kín từ thân chính tới các nhánh lớn, tạo thành từng chùm lúc lỉu rất đẹp mắt.
Nhiều người đem quả khế tàu chấm muối ớt hoặc lắc cùng muối, đường, ớt bột để làm món ăn vặt. Ngoài ăn sống, khế tàu còn được dùng như một loại gia vị tạo chua trong các món canh hay món kho, tương tự như me hoặc sấu. Ở một số nơi, người dân còn đem quả chín làm siro, ngâm đường hoặc rim mứt. Trong đó, mứt khế tàu là món được nhiều người tò mò tìm mua vài năm gần đây.
Để làm mứt, người ta phải chọn những quả vừa chín tới, còn độ giòn nhất định. Khế được sơ chế kỹ để giảm bớt vị chua rồi mới rim cùng đường qua nhiều công đoạn. Thành phẩm có vị chua ngọt hài hòa, thơm nhẹ và giòn sần sật rất lạ miệng. Vì chế biến cầu kỳ nên giá mứt khế tàu khá cao, khoảng 160.000 đồng/kg nhưng vẫn được nhiều người đặt mua trên chợ mạng hay các sàn thương mại điện tử.
Cây khế tàu khá dễ trồng và cho trái sớm. Đây là loại cây ưa khí hậu nóng ẩm, phát triển tốt ở vùng nhiệt đới. Cây có thể trồng bằng hạt, chiết hoặc ghép cành. Trong đó, phương pháp chiết và ghép giúp cây nhanh cho quả hơn.
Nếu trồng từ cây chiết hoặc cây ghép, chỉ sau khoảng 6-12 tháng chăm sóc là cây đã bắt đầu ra hoa và cho lứa quả đầu tiên. Với cây gieo từ hạt, thời gian chờ lâu hơn, thường mất khoảng 3-4 năm mới thu hoạch được. Cây khế tàu sinh trưởng khá khỏe, ít sâu bệnh và không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ.
Để cây phát triển tốt, người trồng thường chọn nơi đất tơi xốp, thoát nước tốt và có nhiều ánh nắng. Cây cần được tưới nước đều trong giai đoạn đầu, đặc biệt vào mùa khô. Sau khi ổn định, cây chịu hạn tương đối tốt. Khế tàu cũng dễ tạo tán, thích hợp trồng trong sân vườn vừa làm cảnh vừa lấy quả.
Hiện nay, ngoài việc trồng để ăn trong gia đình, nhiều nhà vườn còn nhân giống bán cây khế tàu cảnh. Những cây sai quả, thân thấp, dáng đẹp được nhiều người mua về trồng trước sân hoặc ban công như một loại cây ăn quả kiêm cây trang trí.
