Trám xanh là một trong những đặc sản dân dã nhưng đầy cuốn hút của vùng núi phía Bắc, đặc biệt là ở Cao Bằng. Mỗi năm, khi bước vào khoảng tháng 6, tháng 7, những cây trám bắt đầu vào mùa. Quả trám được ưa chuộng bởi vị bùi, ngọt xen lẫn chút chua nhẹ và chát nơi đầu lưỡi.
Cây trám thuộc loại cây gỗ lớn, thân cao, tán rộng, cành vươn ngang như những chiếc ô xanh khổng lồ. Nhìn từ xa, những hàng trám tạo nên một màu xanh ngút ngàn, khiến nhiều người lầm tưởng là cây mọc hoang trong rừng.
Thực tế, trám được người dân trồng từ lâu đời và gần như trở thành một phần quen thuộc của cảnh quan miền núi. Cây phát triển nhanh, sống khỏe, ít sâu bệnh và có thể cho quả trong nhiều năm.
Quả trám có hình thoi, hai đầu thuôn nhọn, kích thước chỉ bằng ngón chân cái người lớn. Điều đặc biệt là dù còn non hay đã già, trám vẫn giữ màu xanh lục đặc trưng. Khi ăn sống, trám có vị ngọt nhẹ nhưng kèm theo vị chát khá rõ. Chính vì vậy, trước khi chế biến, người ta thường đập giập hoặc khía nhẹ rồi ngâm nước lạnh khoảng 15 phút để loại bớt nhựa, giúp quả mềm và giảm vị chát.
Ngoài ra, trám còn có thể được om trong nước nóng khoảng một giờ cho đến khi mềm, sau đó tách hạt, chỉ giữ lại phần thịt cong cong như những chiếc thuyền nhỏ để chế biến.
Từ quả trám xanh có thể làm thành đa dạng các món ăn. Đơn giản nhất là trám om chấm nước mắm, kho thịt, kho cá. Món thịt kho trám là ví dụ điển hình: thịt lợn được ướp gia vị, nấu cùng trám đã sơ chế, om lửa nhỏ trong 30–45 phút. Khi hoàn thành, từng miếng trám thấm gia vị, bùi mềm, hòa quyện với vị béo của thịt tạo nên một món ăn rất “đưa cơm”, kích thích khẩu vị.
Mỗi khi vào mùa, trám xanh được bày bán rộng rãi ở chợ dân sinh và trên chợ mạng với giá khá cao, có thể lên tới 100.000 đồng/kg, đặc biệt là thời điểm đầu mùa.
Việc thu hoạch trám cũng là một công việc không hề đơn giản. Do cây cao và cành thường mọc ở vị trí khó tiếp cận, người hái phải leo lên cây hoặc sử dụng sào dài có gắn lưỡi cắt chuyên dụng. Dưới gốc cây, người ta căng bạt hoặc lưới để hứng quả rơi. Công việc này đòi hỏi sức khỏe, sự dẻo dai và kỹ thuật, vì vậy nghề hái trám thuê cũng mang lại thu nhập khá, khoảng 500.000 – 600.000 đồng mỗi ngày.
Cây trám có thể được nhân giống bằng hạt hoặc bằng phương pháp ghép. Nếu trồng từ hạt, thời gian cho quả khá lâu, thường từ 10–12 năm, thậm chí có thể lên tới 15 năm. Ngược lại, nếu sử dụng cây ghép, thời gian thu hoạch sẽ rút ngắn đáng kể, chỉ khoảng 3–4 năm.
Cây trám ưa đất tơi xốp, thoát nước tốt, thích hợp với khí hậu vùng núi. Khi trồng, người dân thường chọn vị trí thoáng, có ánh sáng đầy đủ để cây phát triển tốt. Sau khi trồng, cây không cần chăm sóc quá cầu kỳ, chỉ cần làm cỏ, bón phân định kỳ và bảo vệ khỏi gia súc phá hoại.
Những năm được mùa, một cây trám trưởng thành có thể cho sản lượng lên tới hàng tạ quả, mang lại nguồn thu đáng kể cho người trồng. Tuy nhiên, sản lượng cũng phụ thuộc vào thời tiết và điều kiện chăm sóc, vì vậy có năm mất mùa, giá trám lại tăng cao. Dù vậy, cây trám vẫn được xem là một loại cây kinh tế tiềm năng ở vùng miền núi, vừa dễ trồng, vừa có giá trị sử dụng đa dạng.
