Mác púp là thức quà quen thuộc của người dân vùng núi đá Cao Bằng. Hiện nay, loại quả rừng mọc hoang giữa những vách đá cheo leo không chỉ gắn với ký ức tuổi thơ của nhiều người bản địa mà còn trở thành đặc sản được nhiều người thành phố tìm mua mỗi dịp hè. Từ những hạt nhỏ li ti bên trong quả, người ta có thể làm nên món thạch trong veo, mát lành mà không cần dùng bất cứ loại bột đông nào.
Mác púp còn được gọi là bông cỏ hay trâu cỏ, là loại cây dây leo mọc tự nhiên ở Cao Bằng. Cây sinh trưởng mạnh trong môi trường núi đá vôi, thường bám vào các thân gỗ lớn như cây gạo, cây sung, sau sau hoặc len lỏi trên các mỏm đá để phát triển. Có những dây dài tới 10-12m, phủ kín cả khoảng rừng.
Khoảng từ tháng 5 đến tháng 7 âm lịch là thời điểm cây bắt đầu cho quả. Khi ấy, người dân địa phương lại vào rừng thu hái mác púp. Công việc này khá vất vả bởi cây thường mọc ở nơi hiểm trở, nhiều khi phải trèo lên vách đá hoặc leo lên cây cao mới hái được quả.
Thoạt nhìn, quả mác púp khá giống quả chay với lớp vỏ dày, nhẵn mịn. Lúc còn non quả có màu xanh, đến khi chín chuyển dần sang vàng óng. Bên trong chứa rất nhiều hạt nhỏ li ti màu vàng nhạt, xếp thành từng tép giống quả sung và có mùi thơm dịu nhẹ rất đặc trưng.
Sau khi hái về, người dân rửa sạch quả, bổ đôi rồi tách lấy phần hạt bên trong. Hạt được đem phơi khô để dùng dần quanh năm. Theo người dân địa phương, khoảng 2-3kg quả tươi mới thu được 1kg hạt khô, trung bình mỗi cân có khoảng 12-15 quả.
Điều làm nên giá trị đặc biệt của mác púp chính là khả năng tạo thạch tự nhiên từ phần hạt. Chỉ cần khoảng 100g hạt khô là có thể làm được 1,5-2 lít thạch cho cả gia đình thưởng thức.
Cách làm thạch mác púp khá đơn giản nhưng đòi hỏi sự khéo léo. Người làm chuẩn bị nước đun sôi để nguội, sau đó cho hạt vào túi vải sạch rồi nhúng nước cho mềm. Tiếp đến dùng tay vò nhẹ nhiều lần để lớp keo tự nhiên trong hạt tiết ra hòa vào nước. Khi nước chuyển sang màu vàng đục, hơi sánh và có độ kết dính thì dừng lại, lọc bỏ bọt rồi để yên khoảng 1-2 giờ cho thạch tự đông.
Thành phẩm đạt chuẩn sẽ có màu trong như pha lê, mềm dẻo và thơm nhẹ. Món thạch này hoàn toàn không cần dùng gelatin hay bột rau câu mà vẫn đông tự nhiên nhờ lớp keo tiết ra từ hạt.
Thạch mác púp có vị chua dịu thanh mát nên người Cao Bằng thường ăn kèm nước đường phên, mật ong hoặc thêm chút nước cốt chanh để tăng hương vị. Ngoài ăn riêng, món này còn được biến tấu cùng chè, trà hoa quả, trà sữa, sữa chua hay nước cốt dừa, tạo thành món giải nhiệt rất được yêu thích vào mùa hè.
Những năm gần đây, mác púp trở nên nổi tiếng hơn trên thị trường. Hạt khô được rao bán rộng rãi trên chợ mạng với giá khoảng 300.000-400.000 đồng/kg nhưng vẫn được nhiều người săn mua.
Trước đây, mác púp gần như hoàn toàn mọc hoang trong rừng nên sản lượng rất ít. Nhiều người từng thử mang cây về trồng tại vườn nhưng cây khó thích nghi, dễ lụi dần sau một thời gian. Chính điều đó càng khiến loại quả này thêm hiếm và có giá trị.
Hiện nay, cây mác púp đã bắt đầu thử nghiệm ươm giống và nhân giống bằng hạt, giâm cành rồi trồng trong vườn nhà, bờ rào. Những cây giâm cành sau khoảng 3 năm đã bắt đầu cho quả bói. Các cây trồng từ hạt cũng phát triển cành lá khỏe mạnh và được kỳ vọng sẽ cho thu hoạch trong vài năm tới.
Dù việc trồng đại trà vẫn còn nhiều khó khăn do cây ưa khí hậu núi đá và môi trường tự nhiên đặc thù, nhưng những thử nghiệm này mở ra hy vọng giúp bảo tồn giống cây rừng quý, đồng thời tạo thêm sinh kế cho người dân địa phương.
