Bí mèo đen là một trong những loại cây bản địa gắn bó lâu đời với đồng bào vùng cao Tây Bắc. Trước đây, loại cây này chủ yếu được trồng quanh nhà, bờ rào hoặc mọc tự nhiên trên nương rẫy, ít người biết đến. Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, khi hạt bí mèo đen trở thành đặc sản được nhiều người săn tìm, loại cây dân dã này dần mang lại giá trị kinh tế đáng kể cho người dân miền núi.
Vào những tháng cuối năm, hạt bí mèo đen xuất hiện nhiều trên thị trường và trên chợ mạng. Loại hạt này được người tiêu dùng ưa chuộng nhờ vị béo bùi, thơm ngậy đặc trưng và được xem là món ăn vặt hấp dẫn. Hiện nay, hạt bí mèo đen sống thường được bán với giá khoảng 100.000 đồng/kg, trong khi hạt rang sẵn có thể đạt 250.000 đồng/kg tùy chất lượng và nguồn gốc.
Bí mèo đen còn được nhiều người gọi là bí mèo, bí bầu nhung hoặc bí lấy hạt đen. Điểm đặc biệt nhất của giống cây này nằm ở phần hạt. Khác với các loại bí thông thường có hạt màu trắng hoặc vàng nhạt, hạt bí mèo đen khi già sẽ chuyển sang màu đen tuyền tự nhiên. Hạt có kích thước lớn, chắc mẩy, vỏ cứng vừa phải, bên trong nhân dày, khi rang lên tỏa mùi thơm hấp dẫn và có vị béo bùi đậm đà.
Nhiều người từng thưởng thức nhận xét hạt bí mèo đen có độ ngậy cao hơn hạt bí trắng thông thường. Sau khi thu hoạch, hạt được tách khỏi quả, rửa sạch rồi đem phơi nắng. Khi đạt độ khô cần thiết, hạt được rang bằng bếp củi hoặc lò nhiệt, tạo nên hương thơm mộc mạc rất riêng. Chính hương vị đặc biệt này đã giúp hạt bí mèo đen trở thành món quà quê được nhiều người thành phố yêu thích.
Không chỉ có hạt giá trị, quả bí mèo đen cũng khá độc đáo. Quả thường có dạng thuôn dài hoặc bầu dục, vỏ xanh đậm khi non và chuyển màu sẫm hơn khi già. Kích thước quả lớn, nhiều quả nặng từ 3-5kg. Bên trong chứa rất nhiều hạt nên thường được trồng chủ yếu để lấy hạt thương phẩm.
Bí mèo đen là loại cây có sức sống mạnh, thích nghi tốt với nhiều điều kiện khí hậu khác nhau. Cây sinh trưởng được cả ở vùng đồng bằng lẫn miền núi nhưng phát triển tốt nhất tại những nơi có khí hậu mát mẻ, đất tơi xốp và thoát nước tốt. Đây cũng là lý do cây được trồng phổ biến tại các tỉnh vùng cao Tây Bắc.
Về kỹ thuật canh tác, bí mèo đen tương đối dễ trồng. Cây thường được gieo bằng hạt vào đầu mùa mưa hoặc khi đất có đủ độ ẩm. Sau khi gieo khoảng 5-7 ngày, hạt bắt đầu nảy mầm. Người trồng cần làm giàn hoặc tạo điều kiện cho dây leo phát triển nhằm tăng khả năng đậu quả và hạn chế sâu bệnh.
Sau khoảng 3-4 tháng kể từ khi gieo trồng, cây bắt đầu cho thu hoạch. Mỗi cây có thể cho từ 20-50 quả tùy điều kiện chăm sóc. Khi quả già, lớp vỏ cứng lại và hạt bên trong chuyển sang màu đen hoàn toàn, người trồng sẽ tiến hành thu hái để lấy hạt. Với năng suất khá cao và giá bán ổn định, bí mèo đen đang trở thành cây trồng mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho nhiều hộ dân miền núi.
Ngoài giá trị kinh tế, hạt bí mèo đen còn được đánh giá là thực phẩm giàu dinh dưỡng. Trong hạt chứa nhiều chất béo thực vật, protein, chất xơ cùng các khoáng chất như magie, kẽm và sắt. Đây là những dưỡng chất cần thiết cho cơ thể, giúp bổ sung năng lượng và hỗ trợ sức khỏe.
