Nhắc đến Huế, nhiều người sẽ nhớ ngay đến bún bò, cơm hến, bánh bèo hay nem lụi. Thế nhưng, có một loại quả bình dị đã gắn bó với đời sống người dân xứ Huế từ bao đời nay và trở thành nguyên liệu tạo nên nhiều món ăn độc đáo, đó chính là quả vả.
Quả vả có hình dáng khá giống quả sung nhưng kích thước lớn hơn nhiều. Cây vả có nguồn gốc từ miền Nam Trung Quốc, vùng núi Himalaya và một số quốc gia Đông Nam Á. Tại Việt Nam, Huế được xem là vùng đất nổi tiếng nhất với loại cây này. Hình ảnh những cây vả xanh mát trong các khu vườn, sân chùa hay bờ rào, trước hiên nhà đã trở thành một nét đặc trưng quen thuộc của vùng đất Cố đô.
Ngoài việc trồng làm cảnh và lấy bóng mát, cây vả còn được người dân Huế phát triển thành vùng trồng chuyên canh để phục vụ nhu cầu tiêu dùng. xãPhú Lộc hiện là một trong những địa phương có diện tích trồng vả lớn của TP Huế. Mùa thu hoạch quả thường bắt đầu từ khoảng tháng 12 và kéo dài đến tháng 7 năm sau. Ngoài thời gian này, cây vẫn cho trái nhưng số lượng ít và không tập trung. Quả vả mọc thành từng chùm dài ngay từ thân hoặc gốc cây, đôi khi mọc riêng lẻ trên những cành không có lá, tạo nên hình ảnh rất đặc biệt.
Khi còn xanh, quả vả chứa nhiều nhựa, có vị chua chát nên khó ăn nếu không qua chế biến. Khi chín, quả chuyển sang màu vàng nâu, phần thịt mềm hơn, có vị ngọt thanh và hương thơm nhẹ. Chính sự khác biệt về hương vị ở từng giai đoạn phát triển đã giúp quả vả trở thành nguyên liệu linh hoạt trong nhiều món ăn truyền thống của Huế.
Trong số các món ngon từ quả vả, nổi tiếng nhất phải kể đến vả trộn. Đây là món ăn dân dã nhưng lại mang đậm tinh hoa ẩm thực Huế. Để chế biến, người ta chọn những quả vừa độ, không quá già cũng không quá non. Sau khi luộc hoặc ngâm với nước muối pha thêm vài giọt chanh để giảm vị chát, quả được thái thành từng lát mỏng rồi trộn cùng tôm, thịt ba chỉ, mè rang, lạc, rau thơm và nước mắm chua ngọt. Khi thưởng thức, thực khách không dùng bát hay đũa mà thường bẻ từng miếng bánh tráng nướng để xúc vả trộn, tạo nên hương vị giòn thơm rất hấp dẫn.
Bên cạnh món vả trộn, quả vả còn xuất hiện trong nhiều món ăn quen thuộc khác của người Huế như ăn kèm nem lụi, bánh khoái, cơm hến, hến xúc bánh tráng hoặc được muối chua tương tự như quả sung để chống ngán trong bữa cơm hằng ngày. Nhiều cơ sở sản xuất tại Huế còn nghiên cứu chế biến quả vả thành trà vả. Trà vả có vị thanh mát, dễ uống, phù hợp trong những ngày hè.
Những năm gần đây, nhu cầu sử dụng quả vả ngày càng tăng khi nhiều du khách tìm đến Huế để thưởng thức các món đặc sản địa phương. Nếu mua trực tiếp tại vườn, giá quả vả dao động khoảng 20.000–30.000 đồng/kg. Tuy nhiên, khi vận chuyển đến các thành phố lớn, giá có thể tăng lên khoảng 60.000–75.000 đồng/kg.
Theo y học cổ truyền, quả vả có vị ngọt, hỗ trợ điều hòa tiêu hóa, giảm táo bón, lợi tiểu và tốt cho người mắc bệnh trĩ. Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy quả vả chứa lượng chất xơ khá cao nhưng ít năng lượng, giúp tạo cảm giác no lâu và hỗ trợ kiểm soát cân nặng.
Cây vả là loại cây khá dễ trồng, thích hợp với khí hậu nhiệt đới ẩm và phát triển tốt trên nhiều loại đất, đặc biệt là đất phù sa ven sông hoặc đất thịt tơi xốp, giàu dinh dưỡng. Tại Huế, người dân thường nhân giống bằng phương pháp chiết hoặc giâm cành để cây nhanh cho trái và giữ được chất lượng giống. Sau khoảng 2–3 năm chăm sóc, cây bắt đầu cho thu hoạch ổn định. Trong quá trình canh tác, người trồng cần thường xuyên cắt tỉa cành già, bón phân hữu cơ và giữ độ ẩm cho đất để cây sinh trưởng khỏe mạnh.
