Từng là loại quả quen thuộc trong sân vườn của nhiều gia đình miền Trung, xoài canh nông nay lại trở thành đặc sản được nhiều người săn tìm. Không sở hữu vẻ ngoài bắt mắt như các giống xoài ngoại nhập, nhưng hương thơm nồng nàn, vị ngọt đậm và mùa vụ ngắn khiến giống xoài cổ này ngày càng được nhiều người biết tới.
Nhắc đến xoài canh nông, nhiều người dân Khánh Hòa vẫn nhớ như in những ngày giữa tháng 5 khi khắp các khu chợ đều ngập sắc vàng của xoài chín. Những trái xoài được xếp trên lớp rơm khô, tỏa hương thơm lan khắp gian nhà, chỉ cần bước vào đã biết có xoài chín.
Điểm đặc biệt nhất của xoài canh nông chính là mùi thơm. Nếu nhiều giống xoài hiện đại có vị ngọt nhưng hương thơm nhẹ thì xoài canh nông lại nổi tiếng bởi mùi thơm mạnh, ngọt đậm và rất đặc trưng. Quả chín có phần thịt mềm, mọng nước, vị ngọt sắc nhưng vẫn giữ chút chua dịu, tạo cảm giác hài hòa.
Không chỉ ăn chín, xoài canh nông còn được sử dụng khi còn xanh. Trái non có vị chua khá gắt, rất thích hợp để chấm muối ớt, làm gỏi hoặc ăn cùng mắm đường – món ăn dân dã gắn liền với tuổi thơ của nhiều người miền Trung. Khi chín tới đúng độ, phần thịt chuyển vàng óng, mềm nhưng không bở, thích hợp ăn tươi hoặc làm sinh tố, kem, mứt.
Trước đây, xoài canh nông gần như có mặt ở khắp nơi. Cây được trồng ven đường, trong vườn nhà, bờ rào, bờ rẫy hay sân đình chủ yếu để lấy bóng mát. Người dân hầu như không đầu tư chăm sóc cầu kỳ, bởi đây là giống cây khỏe, thích nghi tốt với điều kiện khí hậu miền Trung, chịu hạn khá và ít sâu bệnh. Mỗi năm, cây chỉ ra hoa một vụ, đến mùa lại sai trĩu quả. Chỉ cần cây đủ tuổi, đến mùa sẽ tự ra hoa, đậu trái rất nhiều. Chính vì sản lượng dồi dào nên có thời điểm giống xoài này giá rẻ như cho.
Dù ngon nhưng xoài canh nông lại có nhiều nhược điểm khiến giống cây này dần bị thay thế. Trái nhiều nước nên rất dễ dập khi vận chuyển. Xoài phải được hái đúng độ già rồi đem ủ mới đạt hương vị ngon nhất. Nếu hái quá sớm, quả sẽ còn chua; còn để chín trên cây thì phần ruột dễ bị nhũn, giảm chất lượng. Bên cạnh đó, quả chín cũng không bảo quản được lâu nên khó vận chuyển đi xa.
Khi các giống xoài mới như xoài keo, xoài Đài Loan, xoài Úc, xoài Thái hay xoài tứ quý xuất hiện với ưu điểm quả to, đẹp, cứng, ít dập và có thể cho trái gần như quanh năm, xoài canh nông dần lép vế. Không ít hộ dân đã chặt bỏ cây cũ để chuyển sang các giống mới có giá trị kinh tế cao hơn. Những cây còn sót lại chủ yếu nằm trong sân vườn của các gia đình lâu năm hoặc ở những vùng quê cũ.
Hiện nay, xoài canh nông không còn được trồng thành vùng chuyên canh. Phần lớn sản lượng trên thị trường đến từ những cây lâu năm trong vườn nhà. Một số hộ vẫn giữ lại cây vì yêu thích hương vị truyền thống hoặc tận dụng thu hoạch vào mùa để bán cho thương lái và khách quen. Cây thường cho thu hoạch vào khoảng tháng 5 đến đầu tháng 6, sản lượng không nhiều nên càng trở nên hiếm.
Những năm gần đây, khi xu hướng tìm về nông sản bản địa và giống cây truyền thống ngày càng được ưa chuộng, xoài canh nông bất ngờ "gây sốt" trở lại. Trên các chợ mạng và hội nhóm chuyên bán đặc sản vùng miền, loại xoài này được rao bán với giá khoảng 40.000 đồng/kg, thậm chí có thời điểm cao hơn nếu nguồn hàng khan hiếm. Nhiều người đặt mua không chỉ vì hương vị mà còn để tìm lại ký ức tuổi thơ với những trái xoài vàng thơm nức từng gắn bó suốt một thời.
