Ở vùng núi Tây Bắc, đặc biệt là Sơn La, mắc nhung từ lâu đã gắn bó với đời sống của đồng bào dân tộc như một món quà của núi rừng. Trước đây, loại quả này mọc tự nhiên ven rừng, trên nương rẫy hay dưới những tán cây lớn nên ít được chú ý. Người dân chỉ hái về làm thức ăn trong gia đình. Vài năm trở lại đây, mắc nhung dần trở thành đặc sản được săn đón mỗi khi ghé thăm vùng cao.
Mắc nhung còn được người dân địa phương gọi bằng cái tên giản dị là "quả đắng". Cây thuộc họ Cà (Solanaceae), là dạng thân leo hoặc bò sát mặt đất. Cây thường sinh trưởng ở những nơi có khí hậu mát mẻ, đất tơi xốp và độ ẩm cao như ven suối, bìa rừng hoặc dưới những tán cây lớn.
Quả mắc nhung khá nhỏ, tròn như viên bi, mọc thành từng chùm ở nách lá. Khi còn non, quả có màu xanh đậm, đến khi già sẽ chuyển dần sang màu vàng cam rồi đỏ. Nhìn bề ngoài không quá nổi bật nhưng chính hương vị đặc biệt lại khiến loại quả này trở nên khác biệt so với nhiều đặc sản miền núi khác.
Mùa mắc nhung thường bắt đầu từ cuối tháng 10 và kéo dài đến khoảng tháng 4 năm sau. Đây cũng là thời điểm người dân vào rừng thu hái hoặc mang quả ra các phiên chợ vùng cao để bán. Nếu trước kia mắc nhung chỉ là món ăn quen thuộc trong bữa cơm gia đình thì nay, khi nhu cầu của thị trường tăng lên, giá bán có thể lên tới khoảng 200.000 đồng/kg, nhất là vào đầu mùa khi nguồn quả còn ít.
Điều khiến thực khách nhớ mãi về mắc nhung chính là hương vị rất khó tìm thấy ở bất kỳ loại quả nào khác. Khi vừa đưa vào miệng, người ăn sẽ cảm nhận vị đắng nhẹ nơi đầu lưỡi. Tuy nhiên, vị đắng ấy nhanh chóng dịu đi, nhường chỗ cho vị bùi béo, thơm ngậy rồi kết thúc bằng hậu ngọt thanh kéo dài. Chính sự chuyển biến hương vị đầy bất ngờ ấy khiến nhiều người ban đầu còn e dè nhưng càng ăn lại càng thích.
Người dân Tây Bắc đã sáng tạo nên nhiều món ăn hấp dẫn từ mắc nhung. Nổi tiếng nhất phải kể đến cháo mắc nhung - món ăn được xem là đặc sản của xã Phù Yên. Để nấu được nồi cháo ngon, người ta chọn những quả còn xanh tươi, nhặt sạch cuống rồi kết hợp với gạo nếp đã ngâm mềm và giã dập.
Phần nhân cháo thường sử dụng lòng gà hoặc thịt băm, xào cùng gừng, mắc nhung và các loại gia vị đặc trưng của núi rừng. Khi nấu, người chế biến phải đảo nhẹ tay để quả không bị nát, giúp giữ nguyên vị đắng bùi đặc trưng. Bát cháo hoàn thành có độ sánh vừa phải, thơm mùi gừng, béo ngậy từ lòng gà, hòa quyện cùng vị đặc biệt của mắc nhung tạo nên món ăn rất thích hợp trong những ngày thời tiết se lạnh.
Bên cạnh cháo, mắc nhung còn được dùng để chế biến món "mọ" – món ăn truyền thống của đồng bào vùng cao. Thịt nạc được băm nhuyễn, trộn với bột gạo, mắc nhung và các loại gia vị, sau đó gói trong lá vả hoặc lá dong rồi đem hấp hoặc vùi trong than nóng. Khi mở lớp lá ra, mùi thơm của lá quyện với hương thịt và mắc nhung tạo nên sức hấp dẫn rất riêng. Món ăn này thường xuất hiện trong các dịp lễ, tết hay những buổi sum họp gia đình.
Không chỉ có quả, lá và ngọn non của cây mắc nhung cũng được tận dụng làm thực phẩm. Lá non có thể luộc hoặc nấu canh, trong khi lá già được phơi khô để nấu cháo, tạo nên hương vị mộc mạc, đậm chất núi rừng.
Hiện nay, mặc dù phần lớn sản lượng mắc nhung vẫn được thu hái từ tự nhiên, nhưng trước nhu cầu ngày càng tăng của thị trường, một số hộ dân ở Sơn La đã bắt đầu nhân giống và trồng mắc nhung trong vườn hoặc xen dưới tán cây ăn quả. Cây khá dễ sống, thích hợp với khí hậu mát mẻ, đất giàu mùn và có độ ẩm cao. Quả chín rụng xuống đất có thể tự nảy mầm thành cây mới nên việc nhân giống tương đối thuận lợi.
Để cây phát triển khỏe và cho năng suất ổn định, người trồng cần giữ ẩm cho đất, làm giàn hoặc tận dụng cây lớn để dây leo bám.
