Nhắc đến các giống ổi nổi tiếng, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến ổi lê, ổi găng hay ổi Thanh Hà, ổi ruột hồng. Thế nhưng ở nhiều vùng quê miền Bắc vẫn còn một giống ổi dân dã mang cái tên rất đặc biệt, đó là ổi mỡ.
Ổi mỡ không nổi bật bởi kích thước hay vẻ ngoài bắt mắt, nhưng lại khiến bao người thương nhớ nhờ hương thơm nồng nàn và vị ngọt đậm rất riêng. Từng gắn bó với tuổi thơ của nhiều thế hệ, nay ổi mỡ trở thành đặc sản theo mùa được người thành phố săn tìm, trong khi nguồn cung ngày càng ít bởi chỉ còn một số ít hộ dân gìn giữ giống cây này.
Với nhiều người lớn lên ở vùng quê Bắc Bộ, cây ổi mỡ là một phần ký ức không thể quên. Ngày trước, hầu như mỗi gia đình đều trồng vài cây trong vườn, bờ rào, ven ao hay trước ngõ để lấy bóng mát và có quả ăn quanh mùa. Đến những ngày cuối tháng 7, đầu tháng 8, khi ổi bắt đầu chín, cả khu vườn như ngập trong mùi thơm dịu ngọt. Chỉ cần đi ngang qua cũng có thể nhận ra hương ổi lan theo gió, quyện với mùi rơm mới, mùi nắng và hương đồng nội, tạo nên cảm giác bình yên khó diễn tả.
Khác với nhiều giống ổi hiện đại được ưa chuộng nhờ quả to, giòn và ít hạt, ổi mỡ có kích thước khá nhỏ. Khi còn non, vỏ xanh, cùi cứng và hơi chát. Đến khi chín, lớp vỏ chuyển sang màu vàng óng, căng bóng như được phủ một lớp mỡ mỏng nên người dân mới gọi là "ổi mỡ". Phần ruột trắng ngà, mềm hơn các giống ổi thông thường, nhiều nước và có rất nhiều hạt nhỏ.
Điều làm nên giá trị của ổi mỡ không nằm ở hình thức mà chính là mùi thơm đặc trưng. Đây là thứ hương thơm rất khó tìm thấy ở các giống ổi khác. Chỉ cần đặt vài quả ổi chín trong phòng là cả căn nhà đã ngập mùi thơm dễ chịu. Hương thơm ấy không gắt mà dịu ngọt, thoảng mùi mật, càng để chín tự nhiên càng đậm.
Quả chín có vị ngọt đậm, xen chút chua thanh nhẹ, phần thịt mềm mịn chứ không giòn cứng như ổi lê. Khi cắn một miếng, nước quả lan đều trong miệng, để lại hậu vị ngọt và hương thơm lưu luyến rất lâu. Nhiều người cho rằng càng gặp những ngày nắng đẹp, ổi càng ngọt và thơm hơn.
Vào mùa chín, những cây ổi mỡ thường thu hút rất nhiều chim kéo về ăn quả. Một số người chia sẻ rằng những quả bị chim mổ thường là những quả ngọt nhất. Chỉ cần cắt bỏ phần bị mổ, phần còn lại vẫn thơm ngon và đậm vị.
Không chỉ ăn tươi, ổi mỡ còn được dùng để chế biến nhiều món hấp dẫn. Quả chín có thể dầm muối ớt, làm sinh tố, nước ép hoặc mứt. Đặc biệt, một số người còn mua số lượng lớn để ngâm rượu. Rượu ổi mỡ có màu vàng nhạt, vị ngọt dịu cùng hương thơm đặc trưng, được nhiều người yêu thích.
Ổi mỡ thường bắt đầu vào mùa từ khoảng tháng 7. Sang đầu tháng 8 là thời điểm quả chín rộ và kéo dài đến cuối tháng 9 hoặc đầu tháng 10 thì kết thúc. Vì chỉ có một vụ trong năm nên cứ đến mùa, nhiều người sống ở thành phố lại tìm mua để thưởng thức hoặc làm quà biếu.
Khác với nhiều giống ổi thương mại được trồng thành vùng chuyên canh, ổi mỡ hiện không còn được canh tác đại trà. Nguyên nhân là cây cho năng suất không cao, quả nhỏ, vỏ mỏng, thịt mềm nên khó vận chuyển và bảo quản hơn các giống ổi mới. Chính vì vậy, người dân thường ưu tiên trồng các giống ổi lai có sản lượng lớn và dễ tiêu thụ hơn.
Hiện nay, chỉ còn một vài hộ gia đình ở một số địa phương miền Bắc lưu giữ giống ổi mỡ truyền thống. Hầu hết đều trồng với quy mô nhỏ trong vườn nhà, mỗi năm thu hoạch một vụ rồi bán cho khách quen hoặc thu gom đưa lên các thành phố lớn. Việc nhân giống chủ yếu dựa vào kinh nghiệm của người dân địa phương chứ chưa được phát triển thành vùng sản xuất hàng hóa.
Trên chợ mạng, ổi mỡ được bán với giá khoảng 60.000 đồng/kg, cao hơn nhiều giống ổi phổ biến khác. Tuy nhiên, số lượng rao bán không nhiều, nhiều nơi chỉ nhận đặt trước hoặc bán trong thời gian ngắn khi vào chính vụ.
