Những năm gần đây, bên cạnh các loại trái cây nhập khẩu hay đặc sản nổi tiếng, nhiều người tiêu dùng lại có xu hướng tìm về những thức quà dân dã gắn với ký ức tuổi thơ. Trong số đó, quả quéo (còn gọi là muỗm rừng) là cái tên được nhiều người nhắc đến. Từ một loại quả mọc hoang ở Tây Bắc, ít ai để ý, quả quéo nay trở thành đặc sản được săn lùng nhờ hương vị chua ngọt đặc trưng.
Quả quéo có tên khoa học là Mangifera foetida Lour., thuộc họ Đào lộn hột (Anacardiaceae), là họ hàng gần của xoài. Chính vì vậy, nhìn bề ngoài, nhiều người dễ nhầm quả quéo với những quả xoài nhỏ hoặc quả thanh trà. Tuy nhiên, khi thưởng thức, loại quả này lại mang một hương vị rất riêng khó lẫn.
Khi còn non, quả quéo có màu xanh đậm, vỏ khá cứng, vị chua và hơi chát. Đến khi chín, quả chuyển sang màu vàng nhạt hoặc vàng cam, thịt mềm hơn, mọng nước và có vị ngọt thanh xen lẫn chút chua nhẹ.
Mùa quả quéo thường xuất hiện từ khoảng tháng 3 đến tháng 6 hằng năm, ngoài ra một số nơi còn có vụ quả thứ hai vào khoảng tháng 10 đến tháng 11. Vào mùa, những chùm quả lủng lẳng trên các cây cao lớn tạo nên hình ảnh quen thuộc ở nhiều vùng núi Tây Bắc như Điện Biên, Sơn La, Lai Châu hay một số khu vực miền núi phía Bắc.
Trước đây, quả quéo chủ yếu được trẻ em vùng quê hái ăn chơi. Những quả xanh được gọt vỏ, cắt lát rồi chấm muối ớt hoặc muối tôm, tạo nên món quà vặt dân dã nhưng hấp dẫn. Vị chua thanh xen lẫn chút chát nhẹ khiến nhiều người vừa nhăn mặt vừa thích thú. Khi chín, quả lại trở thành thức quả giải khát tự nhiên với phần thịt mềm, nhiều nước và vị ngọt dịu.
Không chỉ ăn tươi, quả quéo còn được chế biến thành nhiều món ngon. Người dân vùng núi thường dùng quả xanh để nấu canh chua với cá hoặc thịt. Quả cũng có thể đem dầm đường, dầm muối ớt, ngâm nước mắm hoặc làm nước giải khát trong những ngày hè nóng bức. Một ly quéo dầm đá lạnh với chút đường và muối có thể khiến nhiều người nhớ mãi hương vị.
Bên cạnh hương vị hấp dẫn, quả quéo còn chứa nhiều dưỡng chất có lợi cho sức khỏe. Trong phần thịt quả có vitamin C, vitamin A, chất xơ cùng nhiều axit hữu cơ tự nhiên. Một số nghiên cứu cho thấy quả chứa hàm lượng carotene khá cao, giúp bổ sung chất chống oxy hóa cho cơ thể. Nhờ đó, loại quả này được cho là có tác dụng hỗ trợ tiêu hóa, kích thích vị giác, giúp giải nhiệt và bổ sung vitamin trong mùa hè. Vào mùa, quéo được bán ở chợ quê hoặc trên chợ mạng với giá tới 50.000 đồng/kg.
Ngày trước, cây quéo mọc hoang khá nhiều ở ven rừng hoặc trên các sườn đồi. Tuy nhiên, do quá trình khai thác đất sản xuất và thu hẹp diện tích rừng tự nhiên, số lượng cây mọc tự nhiên ngày càng giảm. Chính điều này khiến nguồn quả trên thị trường không còn dồi dào như trước.
Hiện một số hộ dân ở vùng núi phía Bắc đã bắt đầu giữ lại cây tự nhiên hoặc nhân giống để trồng trong vườn đồi hoặc trước sân nhà, vừa thu hoạch quả vừa làm cảnh. Cây quéo là loài thân gỗ lớn, có thể cao từ 15-20m khi trưởng thành, tán rộng và tuổi thọ cao. Cây thích hợp với khí hậu nhiệt đới ẩm, chịu được điều kiện đất đồi, đất feralit và không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ.
Cây quéo thường được nhân giống bằng hạt hoặc ghép cành. Cây trồng từ hạt có khả năng thích nghi tốt nhưng thời gian cho quả khá lâu, thường từ 4-5 năm. Trong khi đó, cây ghép có thể cho thu hoạch sớm hơn và giữ được đặc tính của cây mẹ. Sau khi bén rễ, cây sinh trưởng tương đối khỏe, ít sâu bệnh và có thể kết hợp trồng xen trên các khu đồi cùng nhiều loại cây ăn quả khác.
