Giữa vô vàn loại trái cây quen thuộc, trái ngâu vẫn là cái tên khiến nhiều người tò mò bởi vẻ ngoài giống bưởi thu nhỏ, hương thơm nồng đặc trưng. Từng là loại quả mọc nhiều ở vùng Đông Nam Bộ, trái ngâu ngày nay đã trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua để thưởng thức và làm quà nhờ hương vị độc đáo, hiếm có.
Trái ngâu là quả của cây ngâu, một loài cây thân gỗ lớn phân bố chủ yếu ở Đồng Nai, Tây Ninh và một số tỉnh Đông Nam Bộ. Cây có tuổi thọ cao, thân to, tán rộng, cành nhiều gai và phát triển tốt trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm. Không chỉ được trồng để lấy quả, nhiều nơi còn trồng cây ngâu làm cây bóng mát hoặc cây cảnh bởi tán lá xanh quanh năm và những chùm hoa có mùi thơm dễ chịu.
Khoảng tháng 2 đến tháng 3 dương lịch hằng năm, cây ngâu bắt đầu nở hoa. Hoa nhỏ li ti, màu vàng nhạt, mọc thành từng chùm dày đặc và tỏa hương thơm ngào ngạt. Sau khi hoa tàn, cây bắt đầu kết trái. Quả phát triển trong nhiều tháng và thường chín vào cuối năm, cũng là thời điểm người dân bước vào vụ thu hoạch.
Nhìn bên ngoài, trái ngâu khá giống quả bưởi nhưng có kích thước nhỏ hơn, hình tròn hoặc hơi bầu dục. Điểm đặc biệt của loại quả này là lớp vỏ rất dày và cứng, muốn ăn phải dùng dao hoặc vật cứng bổ mới tách được. Bên trong là phần thịt màu vàng cam, có vị hơi đắng nhưng càng nhai càng cảm nhận được vị ngọt nhẹ cùng hương thơm rất đặc trưng.
Chính mùi thơm là điều tạo nên sức hút của trái ngâu. Khác với nhiều loại trái cây nổi tiếng nhờ vị ngọt, trái ngâu gây ấn tượng bằng hương thơm nồng nhưng dễ chịu, phảng phất mùi bưởi song đậm và lưu hương lâu hơn. Chỉ cần đặt vài quả trong nhà, mùi thơm đã có thể lan tỏa khắp không gian. Đây cũng là lý do nhiều người tìm mua loại quả này không chỉ để thưởng thức mà còn để trưng bày hoặc làm quà biếu.
Ngoài ăn tươi, trái ngâu nổi tiếng nhất với cách chế biến thành rượu ngâu – một đặc sản lâu đời của người dân Đồng Nai. Theo kinh nghiệm dân gian, những quả ngâu chín sẽ được nướng sơ trên than hoặc lửa nhỏ để hương thơm dậy lên rõ hơn trước khi đem ngâm cùng rượu trắng. Sau vài tháng, rượu chuyển sang màu đỏ sẫm đẹp mắt, tỏa mùi thơm nồng rất riêng mà ít loại rượu trái cây nào có được.
Trái ngâu cũng được chia thành nhiều loại khác nhau. Phổ biến nhất là ngâu sẻ, quả nhỏ bằng nắm tay, vỏ mỏng hơn, thịt thơm và được đánh giá ngon. Ngâu trâu có kích thước lớn hơn, vỏ dày, cứng, thích hợp để ngâm rượu. Trong khi đó, ngâu giấy là loại hiếm nhất với quả nhỏ, vỏ mềm, mùi thơm đậm và được những người sành đặc sản săn tìm.
Cây ngâu không phải là loài cây quá khó trồng. Chúng thích hợp với đất tơi xốp, thoát nước tốt và nhiều ánh sáng. Nhờ khả năng chịu hạn khá tốt, ít sâu bệnh nên cây không cần chăm sóc quá cầu kỳ. Sau vài năm trồng, cây bắt đầu cho hoa và kết quả đều đặn mỗi năm. Tuy nhiên, việc thu hoạch trái ngâu lại không hề đơn giản.
Cây ngâu thường cao hàng chục mét, cành mọc nhiều gai dài và sắc. Trái lại nằm ở đầu cành nên người thu hoạch phải leo cao hoặc sử dụng dụng cụ chuyên dụng mới có thể hái được. Công việc này đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm bởi chỉ cần sơ suất rất dễ bị gai đâm hoặc trượt ngã. Nhiều người dân địa phương cho biết, vào mùa ngâu không phải ai cũng dám nhận hái vì cây quá cao và nhiều gai, khiến chi phí thu hoạch khá lớn.
Nếu như trước đây trái ngâu chủ yếu được người dân địa phương sử dụng thì vài năm trở lại đây, loại quả này đã được nhiều người biết đến hơn nhờ sự phát triển của thị trường đặc sản vùng miền. Vào chính vụ, trái ngâu có giá khoảng 40.000–45.000 đồng/kg. Những thời điểm nguồn cung khan hiếm hoặc nhu cầu tăng cao, giá có thể lên tới 100.000 đồng/kg, đặc biệt với những quả đẹp hoặc thuộc loại ngâu giấy hiếm.
