Từng gắn liền với những khu vườn quê và ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ, quả chay ngày nay trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua mỗi dịp hè. Hương thơm dịu, vị chua thanh xen chút ngọt nhẹ không chỉ tạo nên sức hấp dẫn riêng mà còn giúp loại quả này góp mặt trong nhiều món ăn dân dã, từ canh chua, cá kho đến món ăn vặt giải nhiệt.
Ở nhiều tỉnh trung du và đồng bằng Bắc Bộ như Phú Thọ, Tuyên Quang, Bắc Ninh hay Hà Nội, cây chay từng xuất hiện khá phổ biến trong vườn nhà, ven đường hoặc bờ ao, bờ rào. Mỗi khi hè về, những chùm quả vàng óng lấp ló dưới tán lá lại trở thành món quà thiên nhiên mà trẻ con háo hức chờ đợi.
Ngày trước, quả chay không có giá trị mua bán. Trẻ nhỏ thường rủ nhau trèo cây hái chay non chấm muối ớt hoặc đợi quả chín để thưởng thức ngay dưới gốc. Người lớn thì mang chay vào bữa cơm gia đình, dùng làm nguyên liệu nấu canh chua hay kho cá. Chính hương vị mộc mạc ấy đã theo chân nhiều người suốt những năm tháng trưởng thành.
Quả chay có hình gần tròn, hơi dẹt, lớp vỏ phủ một lớp lông mịn như nhung. Khi còn xanh, quả cứng, có vị chua khá gắt nên chủ yếu dùng để nấu ăn. Đến khi chín, vỏ chuyển sang màu vàng cam hoặc vàng nâu, phần thịt mềm hơn, tỏa mùi thơm nhẹ và có vị chua ngọt hài hòa. Bên trong là rất nhiều hạt nhỏ li ti, tạo cảm giác khá đặc trưng khi ăn.
Điểm khiến quả chay được yêu thích chính là hương vị không lẫn với bất kỳ loại quả nào. Vị chua của chay không sắc như me hay sấu mà dịu hơn, có hậu ngọt nhẹ và hương thơm thoang thoảng. Khi ăn chín, người thưởng thức sẽ cảm nhận được phần thịt mềm, mọng, xen lẫn vị ngọt thanh tự nhiên. Còn khi đem nấu, vị chua của chay hòa quyện với nguyên liệu, giúp món ăn trở nên đậm đà mà vẫn thanh mát.
Trong ẩm thực miền Bắc, quả chay được xem là nguyên liệu tạo vị chua rất đặc biệt. Món phổ biến nhất là canh chua nấu chay với cá rô, cá trắm, cá chép hoặc cua đồng. Chỉ cần vài lát chay xanh là nước canh đã có vị chua dịu tự nhiên, thơm hơn mà không cần dùng nhiều gia vị khác.
Một món ăn quen thuộc khác là cá kho quả chay. Khi kho lâu trên lửa nhỏ, phần thịt quả tan dần vào nước kho, tạo màu sắc đẹp mắt và vị chua thanh giúp cân bằng vị béo của cá. Nhờ vậy, món ăn vừa đậm đà vừa không gây cảm giác ngấy. Thịt ba chỉ kho chay cũng là món được nhiều gia đình yêu thích bởi vị chua nhẹ của quả giúp miếng thịt mềm và hấp dẫn hơn.
Ngoài các món mặn, quả chay chín còn được dùng như một món ăn vặt mùa hè. Nhiều người thích để chay trong ngăn mát tủ lạnh rồi ăn trực tiếp hoặc chấm cùng muối ớt, muối tôm. Vị chua ngọt mát lành khiến loại quả này trở thành món giải nhiệt thú vị trong những ngày nắng nóng.
Một số địa phương còn tận dụng quả chay để ngâm siro, làm nước giải khát hoặc phơi khô. Chay khô sau khi bảo quản có thể dùng quanh năm để nấu canh, kho cá mà vẫn giữ được hương thơm và vị chua đặc trưng. Đây cũng là lý do sản phẩm chay khô được nhiều người tìm mua dù giá bán cao hơn chay tươi.
Những năm gần đây, khi xu hướng tìm về đặc sản quê ngày càng phổ biến, quả chay bất ngờ trở thành mặt hàng hút khách trên chợ mạng. Nhiều người sống ở thành phố đặt mua để thưởng thức hương vị tuổi thơ hoặc chế biến những món ăn dân dã vốn hiếm gặp. Giá chay tươi thường dao động khoảng 35.000-40.000 đồng/kg tùy thời điểm và chất lượng, trong khi chay phơi khô có thể đạt khoảng 200.000 đồng/kg do mất nhiều công chế biến và bảo quản.
Cây chay là loài thân gỗ lâu năm, sinh trưởng khá khỏe, ít sâu bệnh và thích nghi tốt với khí hậu nhiệt đới. Cây thường được trồng trong vườn nhà, ven đồi hoặc làm cây bóng mát nhờ tán rộng, xanh quanh năm. Sau khoảng 3-4 năm trồng, cây bắt đầu cho quả ổn định và mùa thu hoạch thường kéo dài từ tháng 7 đến tháng 9. Nhờ dễ chăm sóc và có tuổi thọ cao, nhiều gia đình vẫn duy trì trồng chay như một phần của khu vườn truyền thống.
