Trong danh sách "20 loại trái cây tốt nhất" được chuyên trang ẩm thực nổi tiếng của Anh công bố dựa trên hàm lượng dinh dưỡng và lợi ích sức khỏe mà chúng mang lại, cà chua xếp ở vị trí thứ 19. Nổi bật phải kể tới giống cà chua múi, một đặc sản độc đáo của Sơn La.
Được trồng chủ yếu xã Yên Châu, tỉnh Sơn La, cà chua múi là giống cà chua cổ gắn bó với người dân nơi đây qua nhiều thế hệ. Không sở hữu vẻ ngoài căng bóng, tròn đều như các giống cà chua lai, loại quả này lại gây ấn tượng bởi hình dáng sần sùi, chia thành nhiều múi rõ rệt giống múi cam hoặc múi bưởi. Quả có kích thước không đồng đều, quả nhỏ chỉ vài lạng nhưng cũng có những quả nặng tới 0,8–1kg. Khi mới thu hoạch, cà chua thường chín loang lổ, phải để thêm vài ngày mới chuyển sang màu đỏ sậm và đạt độ ngon nhất.
Chính vẻ ngoài "xấu mã" ấy lại là dấu hiệu nhận biết của giống cà chua cổ quý hiếm. Nhiều người sành ăn cho rằng những quả càng nhiều múi, càng gồ ghề thì phần thịt càng dày, vị càng đậm và thơm hơn.
Điểm tạo nên sức hút của cà chua múi nằm ở chất lượng bên trong. Khác với các giống cà chua lai có nhiều nước, cà chua múi có phần thịt dày, chắc, nhiều bột và rất ít hạt. Khi ăn sống, quả có vị ngọt dịu hòa quyện cùng chút chua thanh tự nhiên, mùi thơm rõ rệt và hậu vị kéo dài. Nhờ cấu trúc thịt quả chắc nên khi cắt lát làm salad vẫn giữ nguyên hình dáng, không bị chảy nhiều nước.
Ngoài ăn tươi, cà chua múi còn được sử dụng để chế biến nhiều món ăn như canh cà chua, cá sốt cà, bò sốt vang, trứng sốt cà hay các món hầm. Khi nấu, phần thịt quả tan từ từ, tạo độ sánh tự nhiên cho nước sốt, mang đến vị ngọt thanh mà không cần sử dụng quá nhiều gia vị.
Theo các tiểu thương, những năm gần đây, cà chua múi Sơn La ngày càng được người tiêu dùng ở Hà Nội và nhiều tỉnh thành ưa chuộng. Không ít khách hàng sẵn sàng mua từ 2–5kg mỗi lần để dùng dần hoặc làm quà biếu vì đánh giá cao hương vị của giống cà chua truyền thống này.
Hiện nay, trên thị trường, cà chua múi Sơn La có giá dao động từ 30.000–50.000 đồng/kg, cao gấp 2–3 lần so với cà chua thường. Mặc dù vậy, sản phẩm vẫn luôn có đầu ra ổn định, đặc biệt vào thời điểm chính vụ.
Đây là giống cà chua được người dân Yên Châu lưu giữ bằng phương pháp truyền thống. Sau mỗi vụ thu hoạch, những quả chín già, đẹp sẽ được chọn để lấy hạt. Hạt sau khi rửa sạch được phơi khô và bảo quản cẩn thận để làm giống cho vụ sau, thay vì mua hạt lai thương mại.
Theo người trồng, hiện cà chua múi có hai dòng chính là loại thiên về vị ngọt và loại thiên về vị chua. Trong đó, giống thiên ngọt được thị trường ưa chuộng hơn nhờ thích hợp ăn sống, làm salad và chế biến các món cao cấp.
Do vẫn sử dụng hạt giống bản địa nên năng suất của cà chua múi không cao bằng các giống cà chua lai hiện đại. Tuy nhiên, chất lượng vượt trội cùng giá bán cao giúp loại cây này vẫn mang lại nguồn thu đáng kể cho người nông dân.
Cà chua múi thích hợp với điều kiện khí hậu mát mẻ, đất tơi xốp và thoát nước tốt. Tại Sơn La, nông dân thường bắt đầu gieo hạt từ tháng 8–9 hằng năm để cây phát triển trong điều kiện thời tiết mát. Sau khoảng 25–30 ngày, cây giống đạt chiều cao phù hợp sẽ được đem trồng ra ruộng.
Khi cây bắt đầu xuất hiện chùm hoa đầu tiên, người dân tiến hành cắm cọc hoặc làm giàn. Việc làm giàn giúp cây không bị đổ ngã, hạn chế quả tiếp xúc với mặt đất, đồng thời tạo điều kiện để ánh sáng phân bố đều khắp thân cây, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng quả.
Nếu được chăm sóc đúng kỹ thuật, sau khoảng 3 tháng kể từ khi trồng, cây bắt đầu cho thu hoạch. Mỗi vụ có thể thu hái liên tục khoảng 3 đợt. Mùa thu hoạch kéo dài từ tháng 12 đến khoảng tháng 3 hoặc tháng 4 năm sau.
