Trong danh sách 20 loại trái cây tốt cho sức khỏe do một chuyên trang ẩm thực nổi tiếng của Anh bình chọn, quả mâm xôi (phúc bồn tử) xếp ở vị trí thứ 4 nhờ giàu vitamin, chất chống oxy hóa và chất xơ. Không chỉ được ưa chuộng tại châu Âu và Bắc Mỹ, loại quả này hiện đã được trồng thành công tại Lâm Đồng, mang lại giá trị kinh tế cao với giá bán quả tươi khoảng 400.000 đồng/kg.
Mâm xôi, còn gọi là phúc bồn tử, là một trong những loại quả mọng nổi tiếng trên thế giới. Cây thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae), dạng thân bụi bán leo, có nhiều cành nhỏ và gai mềm. Trong điều kiện thích hợp, cây phát triển thành từng khóm, sinh trưởng khỏe và cho quả liên tục trong nhiều năm.
Quả mâm xôi có hình tròn hoặc hơi bầu dục, được cấu tạo từ hàng chục múi nhỏ li ti kết dính với nhau thành một khối mềm mại. Khi chín, tùy từng giống mà quả có màu đỏ tươi, đỏ sẫm, tím hoặc đen. Bên trong quả rỗng nhẹ, mọng nước và rất mềm nên dễ bị dập nếu va chạm mạnh. Chính vì vậy, khâu thu hoạch, đóng gói và vận chuyển luôn được thực hiện cẩn thận để giữ được chất lượng quả.
Có nguồn gốc từ châu Âu và Bắc Á, mâm xôi từ lâu đã trở thành loại trái cây quen thuộc tại nhiều quốc gia ôn đới. Sau này, nhờ khả năng thích nghi khá tốt, cây được đưa vào trồng ở nhiều vùng núi cao có khí hậu mát mẻ tại châu Á. Ở Việt Nam, Lâm Đồng được xem là địa phương phù hợp nhất để phát triển loại cây này nhờ nền nhiệt ôn hòa quanh năm, biên độ nhiệt ngày đêm lớn và độ cao lý tưởng.
Điểm hấp dẫn của mâm xôi nằm ở hương vị hài hòa giữa vị chua dịu và vị ngọt thanh. Khi ăn tươi, phần thịt quả mềm, mọng nước, tan nhanh trong miệng và để lại cảm giác thanh mát. Chính hương vị đặc trưng này giúp mâm xôi trở thành nguyên liệu quen thuộc trong nhiều món tráng miệng như bánh ngọt, kem, sữa chua, sinh tố, nước ép, mứt hay siro. Màu sắc rực rỡ của quả cũng góp phần tạo nên vẻ hấp dẫn cho các món ăn và đồ uống.
Không chỉ ngon miệng, mâm xôi còn được đánh giá cao về giá trị dinh dưỡng. Loại quả này chứa nhiều vitamin C, vitamin K, mangan, folate cùng lượng chất xơ dồi dào. Đặc biệt, mâm xôi rất giàu anthocyanin và ellagic acid – những hợp chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ tế bào trước tác động của gốc tự do. Nhờ đó, việc bổ sung mâm xôi với lượng phù hợp có thể góp phần tăng cường sức đề kháng, hỗ trợ tim mạch, cải thiện tiêu hóa và làm chậm quá trình lão hóa.
Về mặt canh tác, mâm xôi được đánh giá là cây trồng có tiềm năng kinh tế lớn. Đây là cây lâu năm, nếu chăm sóc đúng kỹ thuật có thể cho thu hoạch liên tục từ 8 đến 10 năm. Sau khi trồng khoảng 5–8 tháng, cây bắt đầu ra hoa và kết quả. So với một số loại quả ôn đới khác như dâu tây, mâm xôi có công chăm sóc nhẹ hơn, ít phải thay cây thường xuyên và cho năng suất khá ổn định.
Do thân cây mềm và có xu hướng vươn dài, người trồng thường dựng hệ thống cọc cùng dây thép để cố định cành, giúp cây đón ánh sáng đồng đều, hạn chế gãy đổ và tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu hái. Tại Lâm Đồng, nhiều nhà vườn đầu tư trồng mâm xôi trong nhà kính kết hợp hệ thống tưới nhỏ giọt tự động nhằm kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và giảm nguy cơ sâu bệnh.
Giống cây có ba nhóm phổ biến là mâm xôi đỏ, mâm xôi đen và mâm xôi hồng. Mỗi giống đều có đặc điểm riêng về màu sắc, độ ngọt và năng suất, giúp nhà vườn đa dạng hóa sản phẩm để đáp ứng nhu cầu thị trường.
Một ưu điểm nổi bật của cây mâm xôi là khả năng tái sinh mạnh. Sau khoảng 3 năm, nếu cây có dấu hiệu già cỗi hoặc giảm năng suất, người trồng chỉ cần cắt gốc cách mặt đất khoảng 10 cm để kích thích chồi mới phát triển. Sau khoảng 6 tháng, cây có thể phục hồi, tiếp tục sinh trưởng khỏe mạnh và cho quả trở lại mà không cần trồng mới hoàn toàn. Điều này giúp giảm đáng kể chi phí đầu tư và duy trì hiệu quả sản xuất lâu dài.
Hiện nay, giá bán mâm xôi tươi loại đẹp trên thị trường dao động khoảng 400.000 đồng/kg, cao hơn nhiều loại trái cây thông thường. Bên cạnh việc bán quả tươi, nhiều nhà vườn còn chế biến thành siro, nước cốt, trà, mứt, rượu mâm xôi và các sản phẩm sấy khô để kéo dài thời gian bảo quản, gia tăng giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Không ít trang trại tại Lâm Đồng còn kết hợp mô hình tham quan, trải nghiệm hái quả ngay tại vườn. Du khách có thể trực tiếp tìm hiểu quy trình trồng, chăm sóc và thưởng thức mâm xôi tươi vừa thu hoạch. Hình thức sản xuất gắn với du lịch không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho người trồng mà còn góp phần quảng bá nông sản địa phương.
