Quả lê xếp thứ 15 trong danh sách 20 trái cây tốt nhất cho sức khỏe do một trang web ẩm thực nổi tiếng của Anh bình chọn. Loại quả này được ưa chuộng vì thịt giòn, mọng nước, thơm ngọt. Ở Việt Nam, ngoài lê đường, lê Tai Nung, mắc cọp (hay còn gọi là lê rừng Tây Bắc) cũng là một loại quả được yêu thích.
Từ một loại quả mọc hoang trên núi, mắc cọp nay trở thành đặc sản được săn đón mỗi mùa thu hoạch, nhiều nhà vườn tại Lai Châu còn mở cửa đón du khách đến tham quan, trải nghiệm hái quả ngay tại vườn.
Tại xã Sìn Hồ (Lai Châu), mắc cọp từ lâu đã gắn bó với đời sống của đồng bào vùng cao. Trước kia, cây mọc tự nhiên trên các sườn núi, ven nương rẫy, quả chín chủ yếu được người dân hái ăn hoặc mang biếu người thân. Những năm gần đây, khi giá trị của loại quả này được nhiều người biết đến, mắc cọp dần trở thành cây trồng mang lại thu nhập đáng kể cho bà con.
Cây mắc cọp thích hợp với độ cao từ 1.000 m trở lên, nơi có khí hậu mát mẻ quanh năm, biên độ nhiệt giữa ngày và đêm lớn. Cây thường ra hoa vào khoảng tháng 3-4. Sau khi đậu quả, trái phát triển suốt mùa hè và bắt đầu chín rộ từ tháng 8 đến tháng 10. Đây cũng là thời điểm những vườn mắc cọp đẹp nhất, cành nào cũng sai trĩu quả.
Quả mắc cọp có hình tròn hơi dẹt hoặc dáng giống quả lê nhỏ, lớp vỏ hơi sần. Khi còn non, quả màu xanh, vị chua và hơi chát. Đến lúc chín, vỏ chuyển sang vàng nâu hoặc nâu đỏ, phần thịt trắng ngà, giòn, mọng nước, vị ngọt thanh xen lẫn chút chua nhẹ, càng ăn càng cảm nhận rõ hương thơm dịu đặc trưng của quả rừng.
Hiện nay, người dân phân biệt hai dòng mắc cọp phổ biến là mắc cọp xanh và mắc cọp nâu. Mắc cọp xanh có vỏ xanh nhạt, hình dáng giống lê, vị chua dịu và thơm. Trong khi đó, mắc cọp nâu có hình tròn hơn, vỏ sẫm màu, khi chín ngọt đậm, ít chát và được nhiều người yêu thích.
Không chỉ tiêu thụ quả tươi, mắc cọp còn được chế biến thành nhiều món hấp dẫn như ngâm đường, làm siro, ngâm rượu, ép nước hoặc sấy dẻo. Nhiều du khách còn thích chấm mắc cọp với muối ớt hoặc muối mắc khén để cảm nhận trọn vẹn hương vị núi rừng Tây Bắc.
Nhận thấy tiềm năng kinh tế, nhiều hộ dân ở Sìn Hồ đã chuyển từ khai thác cây mọc tự nhiên sang quy hoạch thành vườn chuyên canh. Mắc cọp là cây lâu năm, tuổi thọ có thể lên tới vài chục năm. Sau khoảng 4-5 năm trồng, cây bắt đầu cho thu hoạch ổn định và sản lượng tăng dần theo tuổi cây.
So với nhiều loại cây ăn quả khác, mắc cọp khá dễ chăm sóc. Cây chịu lạnh tốt, ít sâu bệnh, không đòi hỏi nhiều phân bón hóa học. Người trồng chủ yếu phát cỏ, tỉa cành tạo tán, bón thêm phân chuồng hoai mục và giữ ẩm vào mùa khô. Nhờ phù hợp với điều kiện tự nhiên nên cây sinh trưởng khỏe, chất lượng quả ổn định.
Vào mùa thu hoạch, không khí tại các vườn mắc cọp ở Sìn Hồ trở nên nhộn nhịp. Nhiều hộ dân mở cửa đón khách tham quan, cho phép du khách tự tay hái những quả chín trên cây, thưởng thức ngay tại vườn và mua mang về làm quà. Những hàng cây xanh mướt, sai lúc lỉu quả vàng nâu giữa khung cảnh núi non hùng vĩ đã trở thành điểm check-in yêu thích của nhiều du khách mỗi dịp cuối hè, đầu thu.
Hiện nay, mắc cọp được bày bán tại nhiều cửa hàng nông sản, chợ truyền thống và trên các sàn thương mại điện tử. Giá bán dao động khoảng 30.000 đồng/kg đối với quả trồng, trong khi mắc cọp rừng tuyển chọn có thể đạt 65.000 đồng/kg tùy kích cỡ và thời điểm. Đầu vụ, sản lượng còn ít nên giá thường cao, đến chính vụ nguồn hàng dồi dào hơn, mức giá cũng dễ tiếp cận.
Khi chọn mua mắc cọp, nên ưu tiên những quả cầm chắc tay, vỏ căng, màu vàng nâu tự nhiên, cuống còn tươi, không bị dập hay thâm đen. Sau khi mua, có thể để ở nhiệt độ phòng vài ngày cho quả chín thêm hoặc bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh để tăng độ giòn và giữ được hương vị.
