Núc nác là cây thân gỗ cao, mọc chủ yếu ở các vùng đồi núi phía Bắc, rải rác ở một số khu vực miền Trung và Tây Nguyên. Quả của nó có hình thuôn dài, đôi khi cong nhẹ, bề ngoài xanh đậm hoặc ngả tím rồi chuyển nâu khi già. Nếu nhìn thoáng qua, nhiều người dễ nhầm với quả phượng vĩ, nhưng núc nác mềm hơn, không cứng và có độ dẻo nhất định khi còn tươi.
Mỗi năm, cây chỉ ra quả một vụ, thường vào khoảng tháng 6 đến tháng 9. Đây cũng là thời điểm người dân địa phương vào rừng thu hái. Công việc này không hề đơn giản, bởi cây cao, quả lại nằm ở đầu cành, đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm. Chính vì vậy quả núc nác trở nên “hiếm có khó tìm” trên thị trường.
Ngày trước, núc nác chủ yếu gắn với bữa ăn của người dân vùng núi. Vị đắng của quả khiến nó không phải lựa chọn phổ biến, thậm chí từng bị xem là món ăn của người ngheo. Thế nhưng theo thời gian, khẩu vị của thực khách thay đổi, những hương vị lạ, đặc trưng của núi rừng lại trở thành điểm hấp dẫn. Núc nác từ đó dần được biết đến rộng rãi hơn, xuất hiện trong các phiên chợ vùng cao rồi lan xuống miền xuôi như một đặc sản theo mùa.
Điều thú vị nằm ở chính cái vị đắng của núc nác. Đó không phải là vị đắng gắt khó chịu, mà là kiểu đắng thanh, hậu vị dịu, càng ăn càng “ngấm”. Khi được chế biến đúng cách, phần thịt quả trở nên mềm nhưng vẫn giữ độ giòn nhẹ, kết hợp với gia vị lại càng dậy lên hương thơm rất riêng.
Cách thưởng thức núc nác cũng khá đa dạng. Đơn giản nhất là nướng trực tiếp trên than cho lớp vỏ cháy xém, sau đó cạo bỏ phần vỏ ngoài là có thể ăn ngay. Một số nơi luộc sơ để giảm bớt vị chát, nhưng nhiều người sành ăn vẫn thích nướng hơn vì giữ được mùi thơm đặc trưng. Khi ăn, chỉ cần chấm với muối tiêu chanh, mắm ớt hoặc chẩm chéo là đã đủ hấp dẫn.
Ngoài ra, núc nác còn được dùng để nấu canh, xào với thịt bò hoặc ăn kèm các món luộc. Tuy nhiên, món phổ biến và được ưa chuộng nhất vẫn là nộm núc nác, món ăn mùa hè được ưa chuộng.
Quả sau khi nướng sẽ được thái lát mỏng, trộn cùng rau thơm, lạc rang, nước mắm chua ngọt hoặc thêm thịt ba chỉ, tai heo… tạo nên món ăn vừa đậm đà vừa thanh mát. Vị đắng nhẹ hòa quyện với vị chua, cay, mặn khiến món ăn trở nên cuốn hút lạ thường.
Để có món ngon, việc chọn quả cũng rất quan trọng. Người có kinh nghiệm thường chọn quả bánh tẻ – không quá non cũng không quá già. Khi cầm lên, quả có thể cong nhẹ là đạt yêu cầu; nếu quá mềm là còn non, còn cứng đơ thì đã già, ăn sẽ dai và kém ngon.
Không chỉ dừng lại ở giá trị ẩm thực, núc nác còn được xem là vị thuốc trong y học cổ truyền. Quả có tính mát, giúp thanh nhiệt, hỗ trợ tiêu viêm, thường được dùng trong một số trường hợp như nóng trong, viêm họng hay các vấn đề ngoài da.
Hiện nay, khi nhu cầu tăng lên, núc nác không còn chỉ là sản vật hái lượm tự nhiên. Một số hộ dân đã bắt đầu trồng cây quanh nhà vì dễ chăm sóc, chịu hạn tốt. Vào mùa, giá bán núc nác dao động từ khoảng 40.000 đến 70.000 đồng/kg, trở thành nguồn thu nhập phụ đáng kể cho nhiều gia đình.
