Cá anh vũ từ lâu đã được xem là một trong những “báu vật” của sông nước miền Bắc, gắn liền với những truyền thuyết xa xưa và giá trị ẩm thực đặc biệt.
Trong dân gian, loài cá này cùng với cá dầm xanh, cá lăng, cá chiên và cá bỗng hợp thành “ngũ quý hà thủy” - năm loại thủy sản quý hiếm và đắt giá bậc nhất. Không chỉ nổi tiếng bởi độ hiếm, cá anh vũ từng sản sản xuất tiến vua, xuất hiện trong các bữa yến tiệc cung đình, là món ăn mà người thường xưa kia khó có cơ hội được thưởng thức.
Loài cá này gây ấn tượng mạnh bởi vẻ ngoài độc đáo, khó nhầm lẫn với bất kỳ loài cá nào khác. Thân cá dày, tròn, phủ lớp vảy sáng óng như cá chép, lưng xám, bụng nhạt màu hơn. Điểm đặc biệt nhất nằm ở phần đầu và miệng: miệng cá rộng, bè ra hình tam giác, đôi môi dày và bành như 'mõm lợn con". Chính cấu tạo này giúp cá bám chặt vào các tảng đá nơi dòng nước chảy xiết để cạp rong rêu, nguồn thức ăn chính của chúng. Nhờ tập tính ăn uống kỹ tính và môi trường sống khắt khe, cá anh vũ không dễ nuôi, góp phần làm tăng thêm giá trị của loài cá này.
Theo tìm hiểu, cá anh vũ thuộc họ cá chép, có tên khoa học là Semilabeo notabilis, thường sinh sống ở khu vực thượng lưu các con sông lớn như sông Hồng, sông Đà và một số hệ thống sông tại các tỉnh miền núi phía Bắc như Phú Thọ, Tuyên Quang, Lạng Sơn, Nghệ An. Chúng ưa môi trường nước sạch, sâu và chảy mạnh. Mùa sinh sản của cá thường diễn ra từ tháng 2 đến tháng 4 hằng năm, khi cá đạt độ tuổi từ 1–2 năm. Kích thước trung bình của cá trưởng thành dao động từ 40–60 cm, nặng khoảng 3–5 kg.
Do phân bố ở nhiều vùng khác nhau, cá anh vũ cũng có sự đa dạng về hình dáng và màu sắc. Cá anh vũ ở Bạch Hạc (Phú Thọ) thường nhỏ, miệng chúm chím, thân ánh xanh lục và vây đỏ khi trưởng thành. Trong khi đó, cá anh vũ đầu vàng ở lưu vực sông Đà lại có đầu lớn, dễ bị nhầm với cá la hán.
Không chỉ quý hiếm, cá anh vũ còn hấp dẫn bởi hương vị đặc biệt. Thịt cá chắc, dai, béo nhưng không ngấy, xương mềm và có thể ăn được, hậu vị ngọt thanh rất riêng. Cá ngon nhất khi được hấp để giữ trọn vị tự nhiên, hoặc nướng than hồng để dậy mùi thơm.
Ngoài ra, các món như canh chua, chả cá cũng mang lại trải nghiệm ẩm thực độc đáo. Chính sự tinh tế trong hương vị đã khiến cá anh vũ trở thành món “cao lương mỹ vị”, làm say lòng biết bao thực khách.
Ngày nay, dù vẫn là loài cá quý hiếm, cá anh vũ không còn hoàn toàn xa vời như trước. Một số địa phương đã nghiên cứu và nuôi thành công loài cá này trong môi trường nhân tạo. Nhờ đó, cá anh vũ dần xuất hiện trên thị trường, dù giá thành vẫn rất cao, dao động từ 1,5 đến 4 triệu đồng mỗi kg, thậm chí cao hơn với cá nuôi lâu năm. Việc nhân giống thành công không chỉ giúp bảo tồn loài cá quý mà còn mở ra hướng phát triển kinh tế cho người dân.
Dẫu vậy, cá anh vũ vẫn giữ nguyên vị thế là một biểu tượng ẩm thực và văn hóa đặc sắc. Từ một loài cá gắn với truyền thuyết tiến vua, đến nay nó vẫn là món ăn thể hiện đẳng cấp và sự tinh tế của người thưởng thức.
