Lịch sử giải Scottish Premiership: Sân khấu riêng của Celtic và Rangers

Scottish Premiership được xem như giải đấu cấp cao nhất của bóng đá Scotland, đồng thời trở thành hiện thân của một trong những nền bóng đá lâu đời nhất thế giới.

Chúng ta hãy nhìn toàn diện về quá trình hình thành, các giai đoạn chuyển đổi cấu trúc và sự thống trị của các thế lực bóng đá tại quốc gia này.

1. Tổng quan và bối cảnh lịch sử

Scottish Premiership hiện là hạng đấu cao nhất thuộc hệ thống giải bóng đá chuyên nghiệp Scotland (Scottish Professional Football League - SPFL). Được thành lập vào tháng 7 năm 2013 sau sự hợp nhất giữa Scottish Premier League (SPL) và Scottish Football League (SFL), giải đấu là sự tiếp nối của một truyền thống bóng đá bắt nguồn từ năm 1890.

Mặc dù giải đấu mang tên gọi "Premiership" chỉ mới xuất hiện từ năm 2013, nhưng dòng chảy lịch sử của nó gắn liền với sự thăng trầm của các câu lạc bộ (CLB) giàu truyền thống như Celtic, Rangers, Aberdeen hay Heart of Midlothian.

Đây là nơi chứng kiến sự kình địch khốc liệt nhất bóng đá thế giới với trận Derby Old Firm; cũng là cái nôi sản sinh ra những chiến lược gia huyền thoại như Sir Alex Ferguson hay Jock Stein.

2. Giai đoạn tiền thân (1890 – 1975): Thời kỳ giải vô địch quốc gia sơ khai

2.1. Sự hình thành của Scottish Football League (SFL)

Năm 1890, Scottish Football League được thành lập nhằm đáp ứng nhu cầu thi đấu có tổ chức thay vì chỉ đá giao hữu và các giải Cup. Trong mùa giải đầu tiên (1890-1891), Dumbarton và Rangers đã chia sẻ chức vô địch sau khi có cùng số điểm.

Trong giai đoạn đầu thế kỷ XX, bóng đá Scotland chứng kiến sự lớn mạnh nhanh chóng của Celtic và Rangers. Từ năm 1900 đến 1939, hai đội bóng thành Glasgow đã thiết lập một sự thống trị gần như tuyệt đối, với chỉ một vài ngoại lệ hiếm hoi như Third Lanark (1904) hay Motherwell (1932).

2.2. Thời hậu chiến và sự trỗi dậy của "New Firm"

Sau Thế chiến II, cấu trúc giải đấu bắt đầu có sự thay đổi để tăng tính cạnh tranh. Tuy nhiên, Celtic dưới thời Jock Stein đã tạo nên kỷ lục vô tiền khoáng hậu với 9 chức vô địch liên tiếp từ 1966 đến 1974. Đây cũng là giai đoạn bóng đá Scotland đạt đỉnh cao ở châu Âu khi Celtic giành European Cup (Cúp C1) năm 1967.

3. Sự ra đời của Scottish Premier Division (1975 – 1998)

Vào giữa thập niên 1970, giới chức bóng đá Scotland nhận thấy mô hình giải đấu cũ với quá nhiều đội (18 đội) dẫn đến sự chênh lệch trình độ lớn và doanh thu bản quyền thấp.

Năm 1975, hệ thống 3 hạng đấu được thiết lập, trong đó hạng cao nhất mang tên Scottish Premier Division với 10 đội bóng. Thể thức thi đấu vòng tròn 4 lượt (tổng 36 trận) được áp dụng để tăng số lượng các trận cầu đinh.

Giai đoạn này ghi nhận sự thách thức lớn nhất đối với Old Firm từ nhóm được gọi là "New Firm": Aberdeen (dưới sự dẫn dắt của Alex Ferguson) và Dundee United (dưới thời Jim McLean). Aberdeen đã giành 3 chức vô địch quốc gia trong thập niên 1980, là đội bóng cuối cùng ngoài Celtic và Rangers lên ngôi vô địch (mùa giải 1984-1985).

4. Kỷ nguyên Scottish Premier League - SPL (1998 – 2013)

4.1. Sự ly khai vì mục tiêu kinh tế

Tương tự như sự ra đời của English Premier League tại Anh vào năm 1992, các đội bóng hàng đầu Scotland quyết định tách khỏi hệ thống SFL để thành lập Scottish Premier League (SPL) vào năm 1998. Mục tiêu chính là giữ lại toàn bộ doanh thu từ bản quyền truyền hình và tài trợ cho các CLB ở hạng đấu cao nhất.

SPL ban đầu có 10 đội, sau đó tăng lên 12 đội vào mùa giải 2000-2001. Đây cũng là lúc thể thức "The Split" nổi tiếng được áp dụng để giải quyết vấn đề lịch thi đấu khi số đội lẻ.

4.2. Khủng hoảng tài chính và sự sụp đổ của Rangers

Thập niên 2000 chứng kiến cuộc đua vũ trang tài chính giữa Celtic và Rangers. Tuy nhiên, việc chi tiêu quá tay đã dẫn đến hệ lụy nghiêm trọng. Năm 2012, Rangers FC rơi vào tình trạng thanh lý tài sản do nợ thuế khổng lồ. Sự kiện này gây chấn động bóng đá thế giới khi CLB giàu thành tích nhất Scotland bị đánh tụt xuống hạng tư.

Sự vắng mặt của Rangers tại SPL khiến giá trị bản quyền truyền hình sụt giảm nghiêm trọng, buộc các nhà quản lý bóng đá Scotland phải xem xét lại toàn bộ cấu trúc giải đấu.

5. Sự hình thành và phát triển của Scottish Premiership (2013 – nay)

5.1. Cuộc hợp nhất lịch sử

Vào ngày 28 tháng 6 năm 2013, các CLB thuộc SPL và SFL đã bỏ phiếu thông qua việc hợp nhất hai tổ chức để tạo thành Scottish Professional Football League (SPFL). Hạng đấu cao nhất được đổi tên thành Scottish Premiership.

Cấu trúc mới bao gồm 4 hạng đấu: Premiership (12 đội), Championship (10 đội), League One (10 đội) và League Two (10 đội). Mô hình này nhằm tạo ra một hệ thống phân phối doanh thu công bằng hơn và cơ chế lên xuống hạng gắn kết hơn.

5.2. Sự thống trị tuyệt đối của Celtic (2012 – 2020)

Tận dụng việc Rangers phải làm lại từ đầu ở các hạng đấu thấp, Celtic đã thiết lập một đế chế thống trị chưa từng có. Dưới sự dẫn dắt của các HLV như Neil Lennon, Ronny Deila và đặc biệt là Brendan Rodgers, Celtic đã hoàn thành chuỗi 9 lần vô địch liên tiếp lần thứ hai trong lịch sử và giành nhiều Cú ăn ba quốc nội liên tiếp.

5.3. Sự trở lại của Rangers và kỷ nguyên cạnh tranh mới

Mùa giải 2020-2021 đánh dấu một cột mốc quan trọng khi Rangers, dưới sự dẫn dắt của Steven Gerrard, đã giành chức vô địch Premiership với thành tích bất bại, ngăn cản Celtic đạt cột mốc 10 lần vô địch liên tiếp. Sự trở lại mạnh mẽ của Rangers đã giúp nâng cao hệ số UEFA của Scotland, giúp giải đấu có đại diện vào thẳng vòng bảng Champions League.

6. Thể thức thi đấu đặc thù của Scottish Premiership

Một trong những điểm khác biệt nhất của Scottish Premiership so với các giải vô địch quốc gia khác tại châu Âu chính là thể thức "The Split".

Giai đoạn 1: 12 đội bóng thi đấu vòng tròn 3 lượt (tổng cộng 33 trận).

Giai đoạn 2: Sau 33 vòng, bảng xếp hạng được chia làm hai nửa: Nhóm vô địch (Top 6) và Nhóm trụ hạng (Bottom 6). Mỗi nhóm sẽ thi đấu vòng tròn 1 lượt (5 trận).

Nguyên tắc: Các đội ở nhóm dưới không thể vươn lên nhóm trên dù có điểm số cao hơn sau khi kết thúc 38 vòng đấu. Điều này đảm bảo tính kịch tính cho cuộc đua vô địch và cuộc chiến trụ hạng.

Lên/Xuống hạng: Đội đứng thứ 12 sẽ xuống hạng trực tiếp. Đội đứng thứ 11 sẽ phải đá play-off với đội thắng trong loạt trận play-off của giải Championship.

7. Những biểu tượng và huyền thoại

7.1. Những cá nhân kiệt xuất

Henrik Larsson (Celtic): Tiền đạo người Thụy Điển là một trong những cầu thủ ngoại binh vĩ đại nhất lịch sử giải đấu với 242 bàn thắng sau 315 trận cho Celtic.

Ally McCoist (Rangers): Chân sút vĩ đại nhất lịch sử Rangers với kỷ lục ghi bàn tại giải vô địch quốc gia.

Scott Brown (Celtic): Biểu tượng của sự bền bỉ với 10 chức vô địch Premiership cùng Celtic.

Kris Boyd (Kilmarnock/Rangers): Người nắm giữ kỷ lục ghi nhiều bàn thắng nhất lịch sử tính riêng trong kỷ nguyên SPL/Premiership (từ 1998).

7.2. Những HLV tầm cỡ

Jock Stein: Người đặt nền móng cho sự thống trị của Celtic và chức vô địch châu Âu năm 1967.

Sir Alex Ferguson: Trước khi đến MU, ông đã biến Aberdeen thành thế lực bẻ gãy sự thống trị của Old Firm.

Walter Smith: HLV huyền thoại của Rangers với kỷ lục giành 10 chức vô địch quốc gia trong hai giai đoạn dẫn dắt.

8. Khía cạnh kinh tế và bản quyền truyền hình

Bóng đá Scotland luôn đối mặt với thách thức tài chính do nằm cạnh giải Ngoại hạng Anh (EPL) quá giàu có. Doanh thu của Scottish Premiership chủ yếu đến từ:

Bản quyền truyền hình: Hiện tại, Sky Sports là đối tác truyền hình chính. Hợp đồng mới nhất kéo dài đến năm 2029 trị giá khoảng 30 triệu bảng mỗi mùa, một con số khiêm tốn so với EPL nhưng là kỷ lục đối với bóng đá Scotland.

Tài trợ tên giải: Qua các thời kỳ, giải đấu gắn liền với các nhà tài trợ như Bank of Scotland, Clydesdale Bank, Ladbrokes, Cinch và gần đây nhất là William Hill (từ mùa giải 2024-2025).

Doanh thu từ UEFA: Việc Celtic và Rangers thường xuyên tham gia vòng bảng các giải đấu châu Âu mang lại nguồn thu quan trọng cho cả giải đấu thông qua cơ chế chia sẻ đoàn kết.

9. Thách thức và Tầm nhìn tương lai

9.1. Sự phân hóa giàu nghèo

Khoảng cách giữa nhóm Old Firm và phần còn lại của giải đấu là bài toán chưa có lời giải. Sự chênh lệch về ngân sách chuyển nhượng và quỹ lương khiến chức vô địch gần như là cuộc đua song mã, trong khi các đội như Hearts, Hibernian hay Aberdeen chỉ đặt mục tiêu cạnh tranh vị trí thứ 3.

9.2. Công nghệ và phát triển bền vững

Từ năm 2022, Scottish Premiership đã chính thức áp dụng công nghệ VAR (Video Assistant Referee) để nâng cao tính công bằng. Bên cạnh đó, các CLB đang tập trung đầu tư vào hệ thống đào tạo trẻ (Youth Academies) để xuất khẩu cầu thủ, tạo nguồn thu bền vững (ví dụ điển hình là các thương vụ Nathan Patterson của Rangers hay Calvin Ramsay của Aberdeen).

9.3. Tầm ảnh hưởng quốc tế

Với lượng người hâm mộ trung thành và cuồng nhiệt, Scottish Premiership vẫn duy trì được sức hút toàn cầu. Trận Old Firm vẫn là một trong những sự kiện thể thao được xem nhiều nhất trên thế giới, giúp giải đấu giữ vững vị thế trong top 10-15 giải VĐQG hàng đầu châu Âu theo hệ số UEFA.

Box thông tin tổng hợp

Danh sách các đội vô địch (Kỷ nguyên Scottish Premiership 2013 - nay)

• 2013–14: Celtic

• 2014–15: Celtic

• 2015–16: Celtic

• 2016–17: Celtic

• 2017–18: Celtic

• 2018–19: Celtic

• 2019–20: Celtic (Kết thúc sớm do dịch COVID-19)

• 2020–21: Rangers

• 2021–22: Celtic

• 2022–23: Celtic

• 2023–24: Celtic

• 2024-25: Celtic

Lịch sử của Scottish Premiership là một hành trình dài từ những trận đấu nghiệp dư trên các bãi cỏ địa phương đến một giải đấu chuyên nghiệp hiện đại với sức lan tỏa toàn cầu.

Dù trải qua nhiều thăng trầm về tài chính và những thay đổi về cấu trúc, giải đấu vẫn giữ được bản sắc riêng biệt với sự quyết liệt, lòng đam mê của người hâm mộ và sự kình địch lịch sử.

Trong tương lai, thách thức lớn nhất của Scottish Premiership là làm sao để thu hẹp khoảng cách với các giải đấu lớn khác tại châu Âu, đồng thời duy trì được giá trị truyền thống đã làm nên thương hiệu của bóng đá Scotland hơn 130 năm qua.

Nếu độc giả muốn tìm hiểu lịch sử CLB Celtic có thể tham khảo bài viết Lịch sử Câu lạc bộ Celtic FC: Gã khổng lồ giàu truyền thống của Scotland.