Không chỉ là cuộc cạnh tranh cho danh hiệu "Vua châu Âu", lịch sử của EURO còn phản ánh sự thay đổi về chính trị, văn hóa và sự phát triển chiến thuật của bóng đá thế giới qua hơn sáu thập kỷ.
| Mốc thời gian | Sự kiện |
| 1927 | Henri Delaunay (Tổng thư ký LĐBĐ Pháp) đề xuất ý tưởng về giải đấu bóng đá toàn châu Âu. |
| 1960 | Giải đấu đầu tiên được tổ chức tại Pháp với 4 đội tham dự VCK; Liên Xô là nhà vô địch đầu tiên. |
| 1968 | Giải đổi tên chính thức thành "Giải vô địch châu Âu"; Ý vô địch sau trận đá lại duy nhất trong lịch sử chung kết. |
| 1980 | VCK mở rộng quy mô lên 8 đội; Tây Đức giành chức vô địch lần thứ hai. |
| 1992 | Đan Mạch vô địch dù tham dự giải thay thế Nam Tư vào phút chót. |
| 1996 | Giải đấu mở rộng lên 16 đội và áp dụng thương hiệu "UEFA Euro [Năm]"; Đức vô địch nhờ "Bàn thắng vàng" đầu tiên. |
| 2004 | Hy Lạp tạo nên bất ngờ lớn nhất lịch sử giải đấu khi đánh bại chủ nhà Bồ Đào Nha để đăng quang. |
| 2012 | Tây Ban Nha trở thành đội tuyển đầu tiên bảo vệ thành công chức vô địch EURO (sau khi thắng năm 2008). |
| 2016 | VCK mở rộng quy mô lên 24 đội; Bồ Đào Nha giành danh hiệu lớn đầu tiên trong lịch sử. |
| 2020 | Giải đấu bị hoãn sang năm 2021 do đại dịch COVID-19 và được tổ chức rải rác tại 11 quốc gia. |
| 2024 | Tây Ban Nha đánh bại Anh tại chung kết, lập kỷ lục đội tuyển vô địch nhiều nhất (4 lần). |
1. Ý tưởng khởi nguồn và những bước đi đầu tiên (1927 – 1960)
Mặc dù các giải đấu khu vực như British Home Championship (giữa các nước thuộc Vương quốc Anh) hay Central European International Cup đã tồn tại từ sớm, ý tưởng về một giải đấu quy tụ toàn bộ các đội tuyển châu Âu chỉ thực sự được nhen nhóm vào năm 1927.
Người đề xuất ý tưởng này là Henri Delaunay, Tổng thư ký Liên đoàn bóng đá Pháp. Tuy nhiên, phải đến năm 1958 – ba năm sau khi Delaunay qua đời – giải đấu mới chính thức được khởi động. Để tri ân những đóng góp của ông, chiếc cúp vô địch đã được đặt tên là Henri Delaunay Trophy.
EURO 1960 (Pháp): Giải đấu đầu tiên, khi đó mang tên European Nations' Cup, chỉ có 4 đội lọt vào vòng chung kết từ 17 đội tham dự vòng loại. Các cường quốc như Anh, Tây Đức, Ý và Hà Lan từ chối tham dự. Tại trận chung kết ở Paris, Liên Xô đã đánh bại Nam Tư với tỷ số 2-1 sau hiệp phụ để trở thành nhà vô địch đầu tiên trong lịch sử.
2. Giai đoạn sơ khai và thể thức 4 đội (1964 – 1976)
Trong những năm đầu, vòng chung kết chỉ bao gồm 4 đội xuất sắc nhất vượt qua vòng loại. Nước chủ nhà được chọn từ 4 đội này.
EURO 1964 (Tây Ban Nha): Số lượng đội tham dự vòng loại tăng lên 29. Tây Ban Nha tận dụng lợi thế sân nhà để đánh bại đương kim vô địch Liên Xô 2-1 tại Santiago Bernabeu, giành danh hiệu lớn đầu tiên.
EURO 1968 (Ý): Giải đấu chính thức đổi tên thành European Championship. Đây là giải đấu chứng kiến những sự kiện hy hữu nhất lịch sử: Trận bán kết giữa Ý và Liên Xô phải quyết định thắng thua bằng... tung đồng xu (Ý thắng). Trận chung kết giữa Ý và Nam Tư hòa 1-1 và phải đá lại (replay). Trong trận đá lại, Ý thắng 2-0 để lên ngôi vô địch.
EURO 1972 (Bỉ): Sự trỗi dậy của bóng đá Đức. Tây Đức với nòng cốt là những huyền thoại như Gerd Müller và Franz Beckenbauer đã đánh bại Liên Xô 3-0 trong trận chung kết. Đây là bước đệm để họ vô địch World Cup 1974 sau đó.
EURO 1976 (Nam Tư): Giải đấu cuối cùng áp dụng thể thức 4 đội. Trận chung kết giữa Tiệp Khắc và Tây Đức đã đi vào lịch sử với loạt sút luân lưu đầu tiên. Antonin Panenka của Tiệp Khắc đã thực hiện cú sút penalty theo phong cách bấm bóng táo bạo (sau này gọi là kỹ thuật Panenka), ấn định chiến thắng cho Tiệp Khắc.
3. Mở rộng quy mô lên 8 đội (1980 – 1992)
Nhằm đáp ứng sự phát triển của bóng đá châu lục, từ năm 1980, VCK EURO mở rộng lên 8 đội chia làm 2 bảng. Nước chủ nhà được chỉ định từ trước và không phải đá vòng loại.
EURO 1980 (Ý): Tây Đức giành chức vô địch châu Âu lần thứ hai sau khi đánh bại Bỉ 2-1 với cú đúp của Horst Hrubesch. Đây là giải cuối cùng có trận tranh hạng ba.
EURO 1984 (Pháp): Được coi là giải đấu của riêng Michel Platini. Đội trưởng tuyển Pháp ghi tới 9 bàn chỉ sau 5 trận (kỷ lục chưa từng bị phá vỡ trong một kỳ EURO), giúp Pháp đánh bại Tây Ban Nha 2-0 ở chung kết để đăng quang trên sân nhà.
EURO 1988 (Tây Đức): Cơn lốc màu da cam lên ngôi. Hà Lan sở hữu bộ ba "người Hà Lan bay" (Gullit, Rijkaard, Van Basten) đã đánh bại Liên Xô 2-0. Bàn thắng vô lê ở góc hẹp của Marco van Basten trong trận chung kết được xem là một trong những bàn thắng đẹp nhất lịch sử bóng đá.
EURO 1992 (Thụy Điển): Câu chuyện cổ tích "Thùng thuốc súng Đan Mạch". Nam Tư bị loại phút chót do nội chiến và Đan Mạch được mời thay thế dù các cầu thủ đang đi nghỉ mát. Đan Mạch đã tạo nên địa chấn khi đánh bại cả Pháp, Hà Lan và thắng Đức 2-0 ở chung kết để vô địch.
4. Kỷ nguyên 16 đội và Luật Bàn thắng vàng (1996 – 2012)
Kể từ năm 1996, giải đấu chính thức mang thương hiệu "UEFA Euro [Năm]" và mở rộng lên 16 đội.
EURO 1996 (Anh): Bóng đá trở về quê hương (Football comes home). Đức giành chức vô địch lần thứ 3 nhờ "Bàn thắng vàng" (Golden Goal) đầu tiên trong lịch sử các giải đấu lớn của Oliver Bierhoff vào lưới Cộng hòa Séc.
EURO 2000 (Hà Lan & Bỉ): Lần đầu tiên có hai quốc gia đồng đăng cai. Pháp tiếp nối thành công World Cup 1998 bằng chức vô địch EURO. David Trezeguet ghi bàn thắng vàng trong hiệp phụ giúp Pháp thắng Ý 2-1 ở chung kết.
EURO 2004 (Bồ Đào Nha): Hy Lạp viết lại thần thoại. Dưới sự dẫn dắt của Otto Rehhagel với lối chơi phòng ngự kỷ luật, Hy Lạp đã đánh bại chủ nhà Bồ Đào Nha 1-0 trong trận chung kết, tạo nên cú sốc lớn nhất lịch sử giải đấu.
EURO 2008 (Áo & Thụy Sĩ) & EURO 2012 (Ba Lan & Ukraine): Kỷ nguyên thống trị của Tây Ban Nha (Tiki-taka). Tây Ban Nha trở thành đội đầu tiên bảo vệ thành công chức vô địch EURO (thắng Đức 1-0 năm 2008 và thắng Ý 4-0 năm 2012). Đây là giai đoạn hoàng kim của bóng đá xứ sở đấu bò.
5. Thể thức 24 đội và bóng đá hiện đại (2016 – Nay)
Dưới thời chủ tịch Michel Platini, UEFA quyết định mở rộng giải đấu lên 24 đội bắt đầu từ năm 2016, tạo cơ hội cho các nền bóng đá nhỏ hơn.
EURO 2016 (Pháp): Bồ Đào Nha, dù chỉ vượt qua vòng bảng với tư cách một trong những đội xếp thứ 3 xuất sắc nhất, đã lầm lũi tiến vào chung kết. Dù Cristiano Ronaldo rời sân sớm vì chấn thương, bàn thắng của Eder ở hiệp phụ đã giúp Bồ Đào Nha đánh bại chủ nhà Pháp 1-0, giành danh hiệu lớn đầu tiên.
EURO 2020 (Tổ chức năm 2021): Giải đấu đặc biệt kỷ niệm 60 năm thành lập, được tổ chức rải rác trên 11 thành phố khắp châu Âu. Do đại dịch COVID-19, giải lùi lại một năm. Ý đã đánh bại Anh ngay tại Wembley trên chấm luân lưu để giành chức vô địch thứ hai sau hơn 50 năm chờ đợi.
EURO 2024 (Đức): Giải đấu quay trở lại quy trình tổ chức tại một quốc gia đơn lẻ. Tây Ban Nha đã trình diễn thứ bóng đá tấn công đẹp mắt và hiệu quả, đánh bại Anh 2-1 ở chung kết để lập kỷ lục vô tiền khoáng hậu: 4 lần vô địch EURO.
6. Chiếc cúp Henri Delaunay
Chiếc cúp bạc trao cho nhà vô địch là biểu tượng vĩnh cửu của giải đấu.
Phiên bản gốc (1960-2004): Được thiết kế bởi Pierre Delaunay (con trai Henri). Cúp nhỏ hơn và có đế bằng đá cẩm thạch.
Phiên bản mới (2008-nay): Để phù hợp với quy mô giải đấu, UEFA đã thiết kế lại chiếc cúp. Phiên bản mới làm bằng bạc ròng, cao 60cm, nặng 8kg (cao hơn 18cm và nặng hơn 2kg so với cúp cũ). Phần đế đá cẩm thạch được loại bỏ để tăng tính ổn định. Tên các đội vô địch được khắc ở mặt sau của cúp.
7. Những kỷ lục và Thống kê đáng chú ý
Lịch sử EURO ghi nhận sự thống trị của các cường quốc bóng đá và những cá nhân kiệt xuất:
Đội tuyển thành công nhất:
Tây Ban Nha: 4 lần vô địch (1964, 2008, 2012, 2024).
Đức: 3 lần vô địch (1972, 1980, 1996) và 3 lần Á quân.
Cầu thủ ghi bàn vĩ đại nhất:
Cristiano Ronaldo (Bồ Đào Nha): 14 bàn thắng qua 6 kỳ EURO (2004-2024). Anh cũng giữ kỷ lục về số lần ra sân nhiều nhất.
Michel Platini (Pháp): 9 bàn thắng (tất cả đều ghi tại EURO 1984).
Sự kiện đặc biệt:
Tây Ban Nha là đội duy nhất bảo vệ thành công ngôi vô địch (2012).
Dino Zoff (Ý) là cầu thủ già nhất từng vô địch (40 tuổi năm 1982 - World Cup, nhưng tại Euro ông vô địch năm 1968).
Lamine Yamal (Tây Ban Nha) là cầu thủ trẻ nhất ra sân và vô địch (17 tuổi, năm 2024).
8. Tương lai của giải đấu
EURO tiếp tục khẳng định vị thế là giải đấu hấp dẫn thứ hai hành tinh chỉ sau World Cup. Định hướng tương lai của UEFA vẫn duy trì thể thức 24 đội để cân bằng giữa chất lượng chuyên môn và tính phổ cập.
EURO 2028: Sẽ được tổ chức tại Vương quốc Anh (Anh, Scotland, xứ Wales, Bắc Ireland) và Cộng hòa Ireland.
EURO 2032: Sẽ do Ý và Thổ Nhĩ Kỳ đồng đăng cai.
Từ ý tưởng sơ khai của Henri Delaunay đến ngày hội bóng đá thu hút hàng tỷ người xem, EURO đã đi một chặng đường dài, trở thành di sản văn hóa và thể thao không thể tách rời của lục địa già.
