Một ngày nọ, khi đón con gái Lele ở trường, người mẹ không giấu được vẻ lo lắng. Chị thở dài chia sẻ: “Con gái tôi ngày nào cũng học đến 11 giờ đêm, mắt thâm quầng như mắt gấu trúc nhưng điểm số vẫn không cải thiện. Trong khi đó, bạn cùng bàn của nó là Xiao Fu về nhà còn chơi điện tử, vậy mà lúc nào cũng đứng đầu lớp. Thật sự không biết phải than phiền với ai.”
Cách nhìn này vô tình khiến việc học giống như một cuộc “thi xem ai thức khuya hơn”. Thực tế, nhiều học sinh giỏi thường không phải là những em học nhiều giờ liên tục nhất. Điều khác biệt nằm ở chỗ các em biết học đúng cách và học hiệu quả hơn.
Chính vì vậy, nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng điều quan trọng không phải dành bao nhiêu thời gian cho việc học, mà là cách học như thế nào. Những học sinh xuất sắc thường nắm được những phương pháp giúp họ tiếp thu kiến thức nhanh hơn, thậm chí có thể hoàn thành lượng kiến thức mà người khác cần nửa ngày mới học xong chỉ trong thời gian ngắn.
Trước khi tìm hiểu những phương pháp này, có một câu hỏi đáng suy nghĩ: Trong ba yếu tố gồm phương pháp học tập, động lực học tập và thời gian học, yếu tố nào ảnh hưởng nhiều nhất đến kết quả học tập của trẻ?
Nhiều người cho rằng động lực học tập là yếu tố quan trọng nhất, bởi trẻ cần có mong muốn và hứng thú học hỏi. Một số khác lại tin rằng thời gian học tập mới là chìa khóa, vì sự chăm chỉ có thể bù đắp cho hạn chế về năng khiếu.
Tuy nhiên, một cuộc khảo sát năm 2025 với gần 5.000 học sinh trung học cơ sở tại Quảng Châu, do Đại học Tôn Trung Sơn (Trung Quốc) và các tổ chức giáo dục thực hiện, cho thấy phương pháp học tập mới là yếu tố có ảnh hưởng lớn nhất đến kết quả học tập. Những học sinh rất chăm chỉ nhưng sử dụng phương pháp học chưa phù hợp thường đạt kết quả thấp hơn so với những em không học quá nhiều nhưng có cách học hiệu quả.
Nói một cách đơn giản, nếu phương pháp học chưa đúng, dù học lâu đến đâu hay cố gắng nhiều đến mức nào, hiệu quả vẫn rất hạn chế. Vậy điều gì giúp những học sinh đứng đầu lớp học tập hiệu quả như vậy?
Học sinh giỏi thường tự mình lập kế hoạch
Những học sinh giỏi thường suy nghĩ về những gì mình muốn học, mức độ học tập mong muốn, tài liệu cần sử dụng và theo dõi tiến độ học tập. Nếu khó có thể bao quát mọi thứ, việc lập kế hoạch sơ bộ về nội dung học tập và khối lượng công việc trong khoảng một tuần sẽ rất hữu ích.
Tất nhiên, một số trẻ em, đặc biệt là những em ở các lớp dưới của trường tiểu học, có kỹ năng lập kế hoạch tương đối kém. Yêu cầu trẻ tự suy nghĩ cũng giống như yêu cầu một đứa trẻ mới biết đi tự đi đến siêu thị. Ý tưởng thì hay, nhưng rất có thể trẻ sẽ bị lạc giữa đường.
Ở giai đoạn này, bố mẹ có thể giúp đỡ con, nhưng cuối cùng, quyết định phải do chính con đưa ra. Hãy để trẻ tự mình xác định xem mỗi ngày con có thể làm được bao nhiêu việc.
Theo dõi tiến độ học tập
Sau khi đã lập kế hoạch, bước tiếp theo là học hỏi và xem xét lại khi cần thiết, ghi nhận những gì diễn ra suôn sẻ và những gì gặp khó khăn. Lý tưởng nhất là nên cho trẻ tự suy ngẫm về quá trình học tập định kỳ.
Mục tiêu này có hợp lý không? Nội dung đang học có phù hợp không? Có cần thay đổi tài liệu không? Tiến độ học tập có theo kịp không? Sau đó, hãy điều chỉnh cho phù hợp.
Khi trẻ nắm vững kỹ năng vừa học vừa điều chỉnh, quá trình học tập sẽ trở nên suôn sẻ hơn nhiều, cho phép trẻ tập trung vào việc tiếp thu kiến thức và nội dung chưa nắm vững. Điều này giúp tăng hiệu quả và tiết kiệm thời gian.
Cố gắng hiểu thấu đáo những phần chưa hiểu trước đây
Những học sinh giỏi thường tìm cách giải quyết những vấn đề chưa hiểu hoặc làm sai cho đến khi hoàn toàn nắm vững. Trẻ biết rằng những điểm yếu của mình chính là cơ hội để cải thiện.
Nếu bỏ qua những vấn đề này, trẻ sẽ không thể hiểu được bài học tiếp theo khó hơn, và số lượng câu hỏi chưa được giải đáp sẽ ngày càng nhiều. Chỉ bằng cách lấp đầy những lỗ hổng kiến thức này, điểm số của trẻ mới có thể được cải thiện.
Suy nghĩ về câu hỏi "Học điều này để làm gì?"
Trong các kỳ thi, nếu học sinh chỉ chăm chăm trả lời câu hỏi mà không hiểu đề bài thực sự muốn kiểm tra điều gì, thì khả năng làm đúng thường không cao. Những học sinh giỏi thường không chỉ đọc đề một cách vội vàng, mà còn dành thời gian suy nghĩ:
Câu hỏi này đang kiểm tra kiến thức hay công thức nào?
Bài học này muốn mình hiểu điều gì quan trọng nhất?
Chính cách suy nghĩ như vậy giúp các em nắm được bản chất của kiến thức, thay vì chỉ học thuộc lòng.
Ví dụ, khi học chữ, nếu chỉ chép đi chép lại mười hay hai mươi lần, nhiều em vẫn nhanh chóng quên. Nhưng khi hiểu được nguồn gốc của chữ, ý nghĩa và lý do tại sao nó được viết như vậy, việc ghi nhớ sẽ trở nên dễ dàng hơn. Khi có hình ảnh và câu chuyện đằng sau mỗi chữ, kiến thức sẽ in sâu trong trí nhớ lâu hơn.
Trong quá trình học tập của con, bố mẹ cũng có thể khuyến khích trẻ suy nghĩ sâu hơn bằng những câu hỏi đơn giản. Chẳng hạn, sau khi con viết xong một bài văn, bố mẹ có thể hỏi: “Con thấy đoạn nào trong bài là hay nhất?”
Hoặc khi con hoàn thành bài toán, có thể hỏi: “Bài toán này đang kiểm tra kiến thức gì?”
Những câu hỏi nhỏ giúp trẻ dần hình thành thói quen suy nghĩ độc lập. Khi hiểu rõ bản chất của kiến thức, trẻ sẽ dễ dàng thích nghi với nhiều dạng đề khác nhau, ngay cả khi cách đặt câu hỏi trong bài kiểm tra thay đổi.
Vậy làm thế nào để giúp trẻ hình thành thói quen học tập hiệu quả như vậy? Bố mẹ có thể tham khảo một số gợi ý sau.
Thứ nhất, khi trẻ mắc lỗi, đừng vội trách mắng. Sai sót là một phần tự nhiên của quá trình học tập. Nếu ngay lập tức phê bình rằng “Con làm sai rồi”, trẻ có thể cảm thấy sợ hãi và ngại thử lại. Điều quan trọng là giúp trẻ hiểu sai ở đâu và khuyến khích trẻ tiếp tục cố gắng.
Thứ hai, hãy cho trẻ cơ hội tự đưa ra quyết định. Bố mẹ có thể hỏi: “Con nghĩ mỗi ngày nên dành bao nhiêu thời gian để học là hợp lý?” hoặc “Cuối tuần con muốn làm bài tập vào buổi sáng hay buổi chiều?” Khi được tự suy nghĩ và lựa chọn, trẻ sẽ cảm thấy có trách nhiệm hơn với việc học của mình.
Thứ ba, giúp trẻ xây dựng kế hoạch học tập rõ ràng. bố mẹ có thể khuyến khích con viết kế hoạch học tập ra giấy và dán ở nơi dễ nhìn, chẳng hạn trên tường hoặc bảng trắng. Việc nhìn thấy kế hoạch mỗi ngày thường hiệu quả hơn nhiều so với việc nhắc nhở liên tục. Nếu cần thay đổi, trẻ cũng có thể tự điều chỉnh kế hoạch của mình.
Thứ tư, dành một chút thời gian trò chuyện với con trước khi đi ngủ. Chỉ cần vài phút hỏi han nhẹ nhàng như: “Con đã hoàn thành kế hoạch hôm nay chưa?” “Nếu chưa thì vì sao?” “Ngày mai con muốn làm gì khác đi?”
Nếu con hoàn thành tốt, hãy dành lời khen chân thành. Nếu chưa đạt được như mong muốn, bố mẹ có thể cùng con tìm cách cải thiện thay vì trách mắng.
Học tập là một quá trình cần thời gian và không ai có thể học thay cho trẻ. Điều bố mẹ có thể làm là tạo điều kiện để con thử nghiệm, sai sót và tự rút ra kinh nghiệm. Khi trẻ dần tìm được nhịp học phù hợp với bản thân, việc học sẽ trở nên chủ động và nhẹ nhàng hơn.
