Ong dú hay còn gọi là ong rú, ong vú, ong lỗ, là một trong những loài ong đặc biệt nhất trong tự nhiên, không chỉ bởi kích thước nhỏ bé mà còn bởi giá trị kinh tế và dược tính mà chúng mang lại.
Tên khoa học của loài ong này là Stingless Bee, đúng như đặc điểm nổi bật của chúng: không có ngòi đốt, hiền lành và gần như không gây nguy hiểm cho con người. Nhờ đặc tính này, ong dú ngày càng được nhiều người quan tâm, đặc biệt trong mô hình nuôi ong lấy mật quy mô nhỏ tại các vùng nông thôn.
Ong dú có kích thước rất nhỏ, thậm chí chỉ tương đương con kiến, nhỏ hơn nhiều so với ong mật thông thường. Tuy nhiên, dù “bé hạt tiêu”, chúng vẫn có đầy đủ tập tính sinh học của một loài ong: bay đi hút mật hoa và phấn hoa từ nhiều loài cây như nhãn, cà phê, dừa, cao su hay các loại hoa dại, sau đó mang về tổ để chế biến thành mật.
Quá trình tạo mật của ong dú diễn ra khá đặc biệt khi mật được lên men tự nhiên trong tổ, tạo nên hương vị rất riêng, không thể nhầm lẫn với bất kỳ loại mật ong nào khác.
Tổ ong dú trong tự nhiên thường được tìm thấy trong thân cây rỗng, hốc đá hoặc các ụ đất. Tùy vào môi trường sống, mật ong dú cũng có sự khác biệt rõ rệt. Ong làm tổ trong thân cây thường cho mật có màu vàng sáng, vị chua nhẹ, đôi khi hơi đắng và khá loãng. Ngược lại, ong làm tổ trong đất lại cho mật sánh hơn, màu đậm, vị ngọt rõ rệt. Chính sự đa dạng này tạo nên nét độc đáo của mật ong dú, khiến nó trở thành một loại đặc sản quý hiếm.
Một trong những điểm dễ nhận biết mật ong dú là mùi thơm rất đặc trưng, vị thường có sự kết hợp giữa ngọt, chua và đôi khi là đắng nhẹ. Do được lên men tự nhiên, mật ong dú thường loãng hơn mật ong thông thường và đặc biệt là không bị đông lại ngay cả khi để trong ngăn đá tủ lạnh.
Màu sắc của mật cũng đa dạng, từ vàng cánh gián, vàng nâu đến nâu đen, tùy thuộc vào nguồn hoa và nơi làm tổ của ong. Ngoài ra, do cách khai thác thủ công, mật ong dú thường lẫn một ít phấn hoa, tạo cảm giác lợn cợn nhẹ khi thưởng thức.
Không chỉ là thực phẩm, mật ong dú còn được đánh giá cao về giá trị sức khỏe. Theo nhiều nghiên cứu, mật ong dú và đặc biệt là keo ong dú chứa hàng trăm hợp chất sinh học quý như flavonoid, acid phenolic… có khả năng kháng khuẩn mạnh và hỗ trợ tăng cường hệ miễn dịch.
Điều khiến mật ong dú trở nên đắt đỏ chính là sản lượng cực kỳ hạn chế. Mỗi tổ ong dú thường chỉ cho từ 300 đến 700 ml mật mỗi năm, thậm chí có những tổ phải mất 1–2 năm mới thu hoạch được một lần. Rất hiếm khi có tổ cho tới 1–2 lít mật.
Giá mật ong dú rừng tự nhiên có thể lên tới 1,8–2 triệu đồng mỗi lít, trong khi sáp ong dú cũng có giá trị cao trên thị trường. Việc khai thác mật ong dú trong tự nhiên không hề dễ dàng, đòi hỏi người thợ rừng phải tìm kiếm công phu và người mua cũng phải chờ đợi lâu. Mật ong nuôi có giá từ 800.000 đồng/kg.
Trước nhu cầu ngày càng tăng, nhiều người đã chuyển sang nuôi ong dú thay vì khai thác hoàn toàn từ tự nhiên. Mô hình nuôi ong dú khá đơn giản và ít tốn công chăm sóc. Người nuôi chỉ cần bắt tổ ong từ rừng hoặc gây giống, sau đó chuyển vào các hộp gỗ. Nếu môi trường phù hợp, ong sẽ ổn định và phát triển trong hộp mà không bỏ đi. Ong dú không cần cho ăn bổ sung, chỉ cần có nguồn hoa tự nhiên xung quanh. Khi vào mùa hoa, ong sẽ tự đi lấy mật và tích trữ trong tổ.
Thông thường, mật ong dú có thể thu hoạch định kỳ 4–6 tháng một lần. Tuy nhiên, vào mùa mưa, người nuôi thường hạn chế lấy mật để đảm bảo nguồn thức ăn cho đàn ong vì lúc này mật dễ bị loãng. Khi thu hoạch, chỉ nên lấy một phần mật và chừa lại đủ để ong duy trì và phát triển đàn. Đây là nguyên tắc quan trọng giúp nuôi ong dú bền vững.
