Khi con bị bạn đánh, không ít bố mẹ thường phản ứng ngay bằng một câu quen thuộc: “Ai đánh con thì con đánh lại, đừng để người khác bắt nạt.” Đằng sau lời dặn này là mong muốn con biết tự bảo vệ bản thân, không cam chịu hay trở thành người luôn nhường nhịn khi bị người khác làm tổn thương.
Tuy nhiên, giữa tự bảo vệ mình và đánh trả để trả đũa vẫn có một ranh giới rất rõ. Nếu bố mẹ dạy con rằng bị đánh thì phải đánh lại, trẻ có thể khó phân biệt khi nào cần phản kháng, khi nào nên tránh xa hoặc tìm người lớn giúp đỡ. Ngược lại, nếu chỉ dạy con tuyệt đối không được đánh lại, trẻ cũng lúng túng khi thực sự rơi vào tình huống bị bắt nạt.
Ảnh minh họa.
Trong cuộc sống, trẻ khó tránh khỏi những lúc tranh chấp với bạn bè, bị trêu chọc, xô đẩy hoặc xảy ra mâu thuẫn. Điều bố mẹ cần dạy không chỉ “có đánh lại hay không”, mà còn là cách nhận biết tình huống, bảo vệ bản thân và giải quyết xung đột mà không làm mọi chuyện trở nên nghiêm trọng hơn.
Vậy khi con bị bạn đánh, bố mẹ nên hướng dẫn trẻ phản ứng thế nào? Đánh lại có phải là cách để con trở nên mạnh mẽ và không bị bắt nạt, hay còn những cách khác phù hợp hơn? Những câu hỏi này cần được nhìn nhận từ góc độ tâm lý để bố mẹ có cách đồng hành với con đúng đắn.
Chuyên gia tâm lý Quang Thị Mộng Chi.
Nhiều bố mẹ dạy “không được đánh người khác” nhưng lại nói rằng “nếu người khác đánh thì phải đánh lại” để con biết tự bảo vệ mình. Cách dạy này có thực sự giúp trẻ bảo vệ bản thân khi bị bắt nạt, hay có thể khiến con hình thành suy nghĩ rằng dùng bạo lực là cách giải quyết phù hợp khi xảy ra xung đột?
Tôi hiểu nỗi lo của nhiều bố mẹ: không ai muốn con mình bị bắt nạt mà chỉ biết đứng chịu. Nhưng lời dặn "ai đánh thì đánh lại" thường không bảo vệ trẻ tốt như bố mẹ nghĩ, và có thể để lại những hệ quả lâu dài.
Thứ nhất, bắt nạt thường xảy ra khi có sự chênh lệch sức mạnh: bạn to hơn, đông hơn, lớn tuổi hơn. Khi đó, đánh trả dễ khiến xung đột leo thang và con bị đánh nặng hơn, chứ không chấm dứt được việc bị bắt nạt.
Thứ hai, trẻ học chủ yếu qua quan sát và trải nghiệm. Nếu được dạy rằng đánh lại là đúng, con sẽ dần hình thành niềm tin rằng bạo lực là cách hợp lý để giải quyết mâu thuẫn. Thứ ba, trẻ nhỏ chưa phân biệt tốt giữa "bị đánh cố ý" và "bị va chạm vô tình".
Một cú huých khi xếp hàng, một lần bạn vung tay trúng mình khi chơi, cũng có thể bị con hiểu là "bạn đánh mình" và đáp trả. Lâu dần, con dễ nhìn người khác bằng ánh mắt nghi ngờ và phản ứng gay gắt hơn mức cần thiết.
Ngoài ra, lời dạy này chứa một thông điệp mâu thuẫn: "Không được đánh người, trừ khi…". Trẻ sẽ tự tìm lý do để nằm trong vùng "trừ khi" đó. Vì vậy, thay vì dạy con đánh lại, bố mẹ nên dạy con cách thoát khỏi nguy hiểm và cách lên tiếng. Đó mới là tự vệ thật sự.
Phản kháng để tự bảo vệ bản thân khác gì với đánh trả để trả thù? Bố mẹ nên giải thích sự khác biệt này cho trẻ bằng những tình huống cụ thể như thế nào?
Sự khác biệt nằm ở mục đích, thời điểm và mức độ. Tự vệ là để thoát ra và giữ an toàn, diễn ra ngay khi đang bị tấn công, dùng sức ở mức tối thiểu đủ để thoát (gạt tay, đẩy ra, giằng ra, chạy đi), và kết thúc bằng việc rời đi, tìm người lớn. Trả thù là để bạn kia phải đau hoặc "biết tay", thường diễn ra sau đó, mức độ thường mạnh hơn, và kéo dài vòng xung đột.
Bố mẹ có thể giải thích bằng những tình huống quen thuộc như: Bạn đang kéo tóc con không buông. Con được phép gỡ tay bạn, đẩy bạn ra thật mạnh, rồi chạy đến chỗ cô giáo. Đây là tự vệ. Hôm qua bạn đẩy con ngã, hôm nay con rình lúc bạn không để ý để đẩy lại. Đây là trả thù, vì lúc đó con không còn gặp nguy hiểm nữa.
Bạn đánh con một cái rồi bỏ chạy, con đuổi theo để đánh lại. Đây cũng là trả thù. Việc đúng là dừng lại, nói với người lớn. Một câu dễ nhớ cho trẻ: "Đẩy ra để thoát, không đuổi theo để đánh." Khi con kể chuyện, bố mẹ có thể hỏi: "Lúc đó con làm vậy để thoát ra, hay để bạn bị đau?" Câu hỏi này giúp con tự phân biệt, thay vì chỉ nghe bố mẹ phán xét.
Làm thế nào để dạy trẻ biết nói “không”, giữ khoảng cách và tìm sự trợ giúp mà không khiến con cảm thấy mình đang yếu thế?
Dạy con nói "không", giữ khoảng cách và tìm trợ giúp mà không thấy mình yếu thế Nhiều trẻ ngại nói với người lớn vì sợ bị gọi là "mách lẻo" hay "yếu đuối". Bố mẹ cần thay đổi cách nhìn này cho con: người mạnh mẽ không phải là người đánh giỏi, mà là người dám lên tiếng và biết gọi hỗ trợ khi cần.
Hãy giúp con phân biệt "mách lẻo" (kể để bạn bị phạt) với "báo cho người lớn" (kể vì có người đang bị tổn thương hoặc gặp nguy hiểm). Báo cho người lớn là hành động có trách nhiệm. Để lời nói "không" có sức nặng, hãy tập cho con cả lời nói lẫn dáng điệu: đứng thẳng, nhìn vào mắt bạn, nói to và rõ một câu ngắn như "Dừng lại! Tớ không thích thế!", rồi bước ra xa.
Bố mẹ có thể đóng vai bạn trêu chọc để con luyện tập vài lần, biến nó thành trò chơi. Khi con làm được, hãy khen đúng vào sự can đảm: "Con nói rất rõ ràng, bố/mẹ thấy con rất dũng cảm." Điều quan trọng không kém là cách bố mẹ phản ứng khi con tìm đến.
Nếu con kể mà nhận lại câu "Thôi, có gì đâu", hoặc ngược lại là bố mẹ nổi giận, đòi đến trường "nói chuyện cho ra lẽ" ngay, con sẽ dần không muốn kể nữa. Hãy lắng nghe bình tĩnh, ghi nhận cảm xúc của con, rồi cùng con bàn cách xử lý. Khi con thấy việc tìm trợ giúp thực sự có tác dụng, con sẽ không còn thấy đó là dấu hiệu yếu thế.
Một đứa trẻ biết bảo vệ mình nhưng không dùng bạo lực cần có những kỹ năng nào? Bố mẹ có thể rèn cho con từ những tình huống hằng ngày ra sao?
Có thể tóm gọn trong năm nhóm kỹ năng: Nhận diện và điều hòa cảm xúc: biết gọi tên "con đang tức", "con đang sợ" và có cách tự làm dịu như hít sâu, đếm đến năm, đi ra chỗ khác. Trẻ bình tĩnh hơn thì lựa chọn tốt hơn. Nhận diện nguy hiểm: phân biệt trêu đùa, va chạm vô tình với hành vi cố ý làm đau, và biết khi nào cần rời đi ngay.
Giao tiếp quyết đoán: nói rõ điều mình không đồng ý, không cần la hét hay lăng mạ. Tìm trợ giúp: biết những người lớn đáng tin ở từng nơi (cô giáo, bảo vệ, bố mẹ) và cách diễn đạt sự việc. Kết bạn và giữ kết nối: trẻ có bạn bè thân thiết thường ít bị bắt nạt hơn, vì kẻ bắt nạt hay nhắm vào trẻ đứng một mình. Những kỹ năng này rèn được ngay trong đời sống hằng ngày.
Khi hai anh em tranh đồ chơi, thay vì phân xử ngay, bố mẹ có thể hỏi: "Con có thể nói gì với em thay vì giật lại?" Khi đọc truyện hoặc xem phim cùng con, hãy dừng lại hỏi: "Nếu là con, con sẽ làm gì?" Mỗi tối, một câu hỏi đơn giản như "Hôm nay có chuyện gì làm con không vui không?" giúp con quen chia sẻ.
Và quan trọng nhất là bố mẹ làm gương: nếu bố mẹ dùng roi vọt hay quát tháo để giải quyết mâu thuẫn trong nhà, mọi lời dạy "đừng dùng bạo lực" sẽ mất tác dụng. Cuối cùng, nếu con bị bắt nạt lặp lại, đó không còn là việc trẻ tự xử lý được.
Bố mẹ cần chủ động phối hợp với nhà trường. Dạy con tự bảo vệ không có nghĩa là để con một mình đối mặt. Con cần biết rằng phía sau mình luôn có người lớn sẵn sàng đứng ra bảo vệ trẻ, cho trẻ thêm tự tin và dũng khí bảo vệ mình, cũng là để đảm bảo trẻ được an toàn.
