Từng là loại rau dại mọc hoang ở bìa rừng, rau đắng cảy ngày nay lại trở thành một đặc sản dân dã được nhiều người tìm mua bởi hương vị lạ miệng và giá trị dinh dưỡng đáng chú ý. Loại cây này còn được ví như “nhân sâm rừng” nhờ vừa có thể chế biến thành món ăn, vừa được sử dụng như một vị thuốc nam quen thuộc trong đời sống người dân miền núi phía Bắc.
Rau đắng cảy còn có tên gọi khác là đại thanh, tên khoa học là Clerodendrum cyrtophyllum Turcz. Đây là một loại cây bụi nhỏ, thân gầy, mọc thấp sát mặt đất hoặc cao đến đầu gối, thậm chí có thể vươn tới ngang vai người trong điều kiện thuận lợi. Cây thường sinh trưởng ở những vùng đất cằn cỗi, mọc xen lẫn trong các bụi rậm hoang dại, ven bìa rừng hoặc trên những bãi đất trống. Nhờ sức sống bền bỉ, cây có thể phát triển tự nhiên mà không cần chăm sóc cầu kỳ.
Sau Tết Nguyên đán, khoảng tháng Giêng đến tháng Hai âm lịch là thời điểm rau đắng cảy bắt đầu đâm chồi non. Khi ấy, khắp thân cành xuất hiện chi chít những búp non xanh mướt, cũng là lúc người dân ở các tỉnh như Phú Thọ, Lạng Sơn rủ nhau lên núi hái rau về làm thức ăn. Những ngọn non này được xem là phần ngon nhất, giòn và đậm vị nhất của cây.
Đúng như tên gọi, rau đắng cảy có vị đắng khá rõ khi mới ăn. Tuy nhiên, điều đặc biệt là sau vị đắng ban đầu lại là hậu vị ngọt mát, bùi nhẹ và rất dễ gây “nghiện”. Không chỉ lá và ngọn non, phần rễ của cây còn có vị ngọt, thường được người dân tận dụng làm thuốc. Trước đây, rau đắng cảy từng gắn liền với những bữa cơm đạm bạc của người nghèo, nhưng theo thời gian, hương vị đặc trưng ấy lại trở thành ký ức khó quên đối với nhiều người xa quê.
Trong ẩm thực, rau đắng cảy có thể chế biến thành nhiều món ăn hấp dẫn. Phổ biến nhất là xào với trứng gà, xào tỏi, luộc chấm muối vừng hoặc muối lạc, hay nấu canh với lá già băm nhỏ. Một số người còn hấp rau cùng cơm để giữ trọn hương vị tự nhiên. Dù chế biến theo cách nào, rau vẫn giữ được vị đắng đặc trưng hòa quyện với hậu ngọt thanh, tạo nên nét độc đáo mà ít loại rau nào có được.
Những năm gần đây, do nhu cầu tăng cao, rau đắng cảy trong tự nhiên dần trở nên khan hiếm. Nhiều người đã mang cây về trồng trong vườn nhà để tiện chăm sóc và thu hái lâu dài. Đây là loại cây dễ trồng, có thể sinh sản bằng hạt, chỉ cần đất tơi xốp và giữ ẩm tốt là có thể phát triển. Đặc biệt, chỉ cần trồng một lần, cây có thể cho thu hoạch trong nhiều năm, trở thành nguồn rau sạch ổn định cho gia đình.
Đắng cảy không chỉ là nguyên liệu ẩm thực mà còn là vị thuốc nam quý. Theo Đông y, cây có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, tiêu viêm, hạ sốt và thường được sắc uống như trà. Nghiên cứu hiện đại cho thấy đắng cảy có thể ức chế vi khuẩn, hỗ trợ điều trị nhiều bệnh và tăng sức đề kháng, nên được ví như “nhân sâm rừng”.
Hiện nay, rau đắng cảy còn được rao bán trên thị trường, nhất là các chợ quê và chợ mạng, với giá khoảng 70.000 đồng/kg vào mùa. Từ một loại rau dại gắn với cuộc sống khó khăn, đắng cảy đã “lột xác” thành đặc sản được nhiều người thành phố ưa chuộng, tìm mua để thưởng thức hoặc làm quà quê.
