Nếu trước đây xuyến chi chỉ mọc hoang tự do ven đường, thì hiện nay nhiều gia đình ở nông thôn và cả thành thị đã bắt đầu “thuần hóa” loài cây này để trồng làm rau ăn hoặc làm dược liệu. Loài cây này dễ trồng, ít công chăm sóc, gần như không tốn chi phí mà vẫn có thể thu hoạch quanh năm.
Xuyến chi là một loài cây thân thảo, cao khoảng 30–80 cm, thân mảnh, hơi có lông và phân nhiều nhánh nhỏ. Lá mọc đối, hình mũi mác hoặc bầu dài, mép lá có răng cưa nhẹ.
Hoa xuyến chi nhỏ, cánh màu trắng, nhụy vàng ở giữa, nhìn giống hoa cúc mini. Đặc biệt, sau khi hoa tàn sẽ tạo ra quả có gai móc, dễ bám vào quần áo hoặc lông động vật để phát tán hạt đi xa. Cây có sức sống rất mạnh, dễ mọc ở ven đường, bãi đất trống, bờ ruộng và gần như không cần chăm sóc vẫn phát triển tốt.
Loài rau dại này có vị khá đặc trưng. Khi ăn lần đầu, người ta thường cảm nhận được vị hơi đắng nhẹ và có chút mùi ngai ngái của rau dại. Tuy nhiên, sau khi chế biến đúng cách, vị đắng giảm đi và thay vào đó là vị ngọt hậu, thanh mát, hơi bùi và giòn nhẹ. Chính sự “lạ miệng” này khiến xuyến chi không giống các loại rau thông thường, nhưng lại càng ăn càng dễ quen và có cảm giác dễ chịu, mát lành.
Rau xuyến chi có thể chế biến thành nhiều món ăn dân dã nhưng rất hấp dẫn và lạ miệng. Phổ biến nhất là món rau xuyến chi luộc chấm mắm. Rau non sau khi hái được rửa sạch, luộc sơ để giảm vị ngái, sau đó chấm với nước mắm tỏi ớt, tạo nên hương vị đơn giản nhưng đậm đà. Bên cạnh đó, rau xuyến chi xào tỏi cũng là món được nhiều người ưa chuộng, giúp giữ được độ giòn tự nhiên của rau, hòa quyện với mùi thơm của tỏi phi, tạo cảm giác bùi và dễ ăn hơn.
Ngoài ra, xuyến chi còn được dùng để nấu canh với thịt băm, tôm hoặc cá khô, tạo nên món canh thanh mát, rất thích hợp trong những ngày hè nóng bức. Một cách chế biến khác cũng khá thú vị là nhúng lẩu, khi lá non xuyến chi được thả vào nồi nước lẩu đang sôi, vừa chín tới sẽ có vị hơi đắng nhẹ nhưng hậu ngọt, làm tăng sự phong phú cho bữa ăn. Ở một số nơi, người ta còn dùng xuyến chi để trộn gỏi với thịt luộc hoặc tai heo, kết hợp nước mắm chua ngọt, tạo thành món ăn mới lạ, kích thích vị giác và mang đậm hương vị đồng quê.
Những năm gần đây, rau xuyến chi bắt đầu xuất hiện ở chợ quê như một thứ rau sạch tự nhiên, giá dao động từ 10.000–15.000 đồng/mớ hoặc khoảng 40.000–50.000 đồng/kg, tùy mùa vụ và độ non của rau. Thậm chí, nhiều hộ dân đã bắt đầu trồng xuyến chi trong vườn nhà hoặc ruộng xen kẽ để thu hái quanh năm. Cây chỉ cần 30–35 ngày để trưởng thành và cho thu hoạch, rất dễ trồng và gần như không tốn chi phí đầu tư.
Xuyến chi có thể nhân giống bằng hạt hoặc bằng cách nhổ cây con từ tự nhiên đem về trồng lại. Cách phổ biến nhất vẫn là gieo hạt vì cây tự ra hạt rất nhiều sau mỗi mùa hoa. Hạt xuyến chi nhỏ, có gai móc nên dễ bám vào quần áo hoặc lông động vật để phát tán, vì vậy chỉ cần thu gom từ những cây trưởng thành là đã có đủ giống cho vụ mới.
Đất trồng xuyến chi không cần quá cầu kỳ, chỉ cần tơi xốp, thoát nước tốt là cây có thể phát triển. Nếu trồng trong vườn nhà, nên cày xới sơ qua đất, trộn thêm một ít phân chuồng hoai mục hoặc phân hữu cơ để cây phát triển xanh tốt hơn. Khi gieo hạt, chỉ cần rải đều lên mặt đất rồi phủ một lớp đất mỏng, sau đó tưới phun sương nhẹ để giữ ẩm.
Sau khoảng 30–35 ngày, có thể bắt đầu thu hoạch đọt non và lá non. Khi thu hoạch, nên cắt phần ngọn để cây tiếp tục đẻ nhánh mới, giúp kéo dài thời gian khai thác. Nếu chăm sóc tốt, một luống xuyến chi có thể cho thu hoạch liên tục nhiều tháng mà không cần trồng lại. Đây là một ưu điểm lớn so với nhiều loại rau ngắn ngày khác.
