Ngày trước, ở nhiều vùng quê Việt Nam, không khó để bắt gặp cây chùm bao - một loại dây leo mọc lan dọc bờ rào, bãi đất trống hay ven ao hồ. Loài cây này vừa có giá trị trong ẩm thực lẫn dược liệu nhưng ít người biết tới. Mấy năm gần đây, chúng trở thành đặc sản lạ được nhiều người ưa chuộng.
Rau chùm bao còn được gọi với nhiều cái tên quen thuộc như lạc tiên, nhãn lồng hay dây lồng đèn, có tên khoa học là Passiflora foetida L.. Đây là loài cây thân leo mềm, phủ một lớp lông mịn, thường bò lan trên mặt đất hoặc bám vào các loại cây khác để phát triển. Lá của chùm bao có dạng xẻ thùy, thường chia thành ba phần rõ rệt, mép lá mềm và có lông. Đặc biệt, cây có tua cuốn xoắn lại như lò xo giúp bám chắc vào các giá thể xung quanh.
Vào mùa hè, cây bắt đầu ra hoa, sau đó kết thành quả nhỏ. Quả chùm bao khi còn non có màu xanh, đến lúc chín chuyển sang vàng nhạt, bên ngoài được bao bọc bởi lớp lưới mỏng như chiếc lồng đèn, cũng chính vì thế mà cây chùm bao còn có tên gọi khác là cây lồng đèn.
Phần lá và đọt non của rau chùm bao được tận dụng như một loại rau ăn hàng ngày. Ban đầu, người dân chỉ hái về luộc hoặc nấu canh đơn giản. Tuy nhiên, dần dần nhờ hương vị lạ miệng, rau chùm bao được chế biến đa dạng hơn: xào với tôm, thịt, nấu cùng cá hoặc kết hợp với nấm. Khi ăn, rau có vị đắng nhẹ nhưng hậu vị lại ngọt và mát, tạo cảm giác rất dễ chịu.
Một điểm đặc biệt khiến nhiều người lần đầu sử dụng bất ngờ chính là hiện tượng tạo bọt khi rửa rau. Nguyên nhân là do trong chùm bao có chứa saponin – một hợp chất tự nhiên có khả năng tạo bọt khi tiếp xúc với nước. Điều này đôi khi khiến người chưa quen lầm tưởng rau bị dính xà phòng, nhưng thực chất đây lại là dấu hiệu cho thấy thành phần sinh học tự nhiên có trong loại rau này.
Bên cạnh giá trị ẩm thực, rau chùm bao còn được đánh giá cao trong y học dân gian. Từ lâu, cây chùm bao đã được sử dụng như một vị thuốc giúp an thần, hỗ trợ giấc ngủ và giảm căng thẳng. Người ta thường thu hái phần thân và lá, đem phơi khô rồi hãm nước uống như trà. Ngoài ra, loại cây này còn có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ tiêu hóa...
Từ một loài cây mọc hoang, không cần chăm sóc, rau chùm bao ngày nay lại trở thành “rau sạch” được ưa chuộng tại thành phố. Do sinh trưởng tự nhiên, không sử dụng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật, chùm bao được xem là lựa chọn an toàn cho bữa ăn gia đình. Đặc biệt, vào khoảng cuối xuân đến đầu hè – thời điểm cây phát triển mạnh – nhu cầu tìm mua loại rau này tăng cao rõ rệt.
Tại các cửa hàng thực phẩm sạch hay trên các sàn thương mại điện tử, rau chùm bao tươi có thể được bán với giá từ 50.000 đến 70.000 đồng/kg, thậm chí cao hơn vào mùa khan hiếm. Ngoài ra, sản phẩm chùm bao sấy khô dùng làm trà cũng có giá trị kinh tế đáng kể. Tuy vậy, nguồn cung rau chùm bao hiện nay vẫn phụ thuộc chủ yếu vào việc thu hái tự nhiên ở các vùng trung du và miền núi. Một số nơi đã thử trồng quy mô lớn nhưng chưa thực sự phổ biến do cây khá “kén” điều kiện sinh trưởng.
Với nhiều người, rau chùm bao không chỉ đơn thuần là một món ăn, mà còn là ký ức. Hình ảnh những dây leo quấn quanh hàng rào, những buổi trưa hè hái quả chín ăn chơi hay bữa cơm nghèo với đĩa rau luộc chấm mắm… tất cả đều gợi lại một thời giản dị nhưng ấm áp.
