Có những loài rau từng mọc dại khắp vườn, bờ rào, ven ao, gắn liền với ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ, nay lại trở thành món ăn được tìm kiếm nơi phố thị. Rau sam là một trong những cái tên như thế.
Rau sam có tên khoa học là Portulaca oleracea, thuộc họ sam (Portulacaceae). Loài cây này có nguồn gốc từ Ấn Độ và khu vực Trung Đông, sau đó lan rộng ra nhiều quốc gia trên thế giới. Ở Việt Nam, rau sam xuất hiện ở cả ba miền, thường mọc tự nhiên tại những nơi đất ẩm như ven đường, bờ ruộng, kênh rạch hay bờ rào, góc vườn sau nhà.
Trước đây, rau sam ít được coi trọng, thậm chí bị xem như cỏ dại. Nhưng theo thời gian, khi con người tìm lại những giá trị ẩm thực dân dã, rau sam dần trở thành đặc sản được ưa chuộng.
Xét về đặc điểm, rau sam là cây thân thảo, mọng nước, bò sát mặt đất. Thân cây trơn nhẵn, có màu xanh pha hồng hoặc đỏ nhạt, có thể dài tới khoảng 40 cm. Lá nhỏ, dày, mọc đối hoặc tụ thành cụm ở các đốt thân. Hoa rau sam khá nhỏ, chỉ khoảng 0,6 cm, có màu vàng với 5 cánh mỏng manh. Hoa thường nở vào cuối xuân đến giữa thu, đặc biệt chỉ bung nở trong vài giờ vào những ngày nắng. Vòng đời của rau sam khá ngắn, chỉ kéo dài một năm nhưng khả năng sinh trưởng lại rất nhanh và mạnh.
Điểm đặc biệt khiến rau sam trở nên khác biệt chính là hương vị. Loại rau này có vị chua thanh nhẹ, kèm theo độ nhớt đặc trưng. Chính sự “nhớt” này từng khiến nhiều người e ngại khi ăn lần đầu. Thế nhưng, khi đã quen, vị chua dịu hòa quyện với độ mềm mát lại trở thành nét hấp dẫn khó quên.
Rau sam luộc chấm mắm ớt, nấu canh với tôm hoặc thịt băm, hay làm nộm trộn tỏi ớt, lạc rang… đều mang lại cảm giác thanh mát, rất phù hợp trong những ngày hè nóng bức.
Ngày nay, khi quỹ đất vườn ngày càng thu hẹp, rau sam mọc tự nhiên cũng trở nên hiếm hơn. Chính vì vậy, loại rau này bắt đầu xuất hiện tại các chợ và siêu thị với giá không hề rẻ, dao động khoảng 40.000 – 60.000 đồng/kg. Nhiều người tiêu dùng, đặc biệt ở thành phố, tìm mua rau sam không chỉ để đổi vị mà còn để tìm lại hương vị quen thuộc của tuổi thơ.
Bên cạnh việc thu hái tự nhiên, hiện nay nhiều gia đình đã chủ động trồng rau sam tại nhà, từ sân vườn cho đến ban công. Đây là loại cây rất dễ trồng, ít tốn công chăm sóc và phù hợp với nhiều điều kiện môi trường. Rau sam ưa đất tơi xốp, thoát nước tốt và có độ ẩm vừa phải. Người trồng có thể gieo hạt hoặc giâm cành đều được, tuy nhiên gieo hạt là cách phổ biến hơn. Sau khi gieo, chỉ cần giữ ẩm đều, cây sẽ nhanh chóng nảy mầm và phát triển.
Một ưu điểm lớn của rau sam là tốc độ sinh trưởng nhanh. Chỉ sau khoảng 30–45 ngày, người trồng đã có thể thu hoạch lứa rau đầu tiên. Khi thu hoạch, không cần nhổ cả cây mà chỉ cắt phần ngọn, chừa lại gốc khoảng 3–5 cm để cây tiếp tục đẻ nhánh và cho lứa mới. Nhờ vậy, chỉ cần trồng một lần có thể thu hoạch nhiều đợt liên tiếp. Rau sam cũng ít sâu bệnh, gần như không cần sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, rất phù hợp với xu hướng trồng rau sạch tại nhà hiện nay.
