Nhắc đến xã Y Tý, tỉnh Lào Cai, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến biển mây, ruộng bậc thang và những phiên chợ vùng cao mang đậm bản sắc dân tộc. Bên cạnh các sản vật nổi tiếng như nấm hương rừng, măng, thảo quả hay rau cải mèo, nơi đây còn có một loại rau rừng mang cái tên rất đặc biệt là pạ phì. Cái tên nghe vừa lạ vừa khó đọc khiến không ít du khách tò mò, nhưng điều giữ chân họ lại chính là hương thơm độc đáo và hương vị khó quên của loại rau này.
Pạ phì là loài cây thân thảo mọc tự nhiên ở những khu vực có khí hậu mát mẻ, độ ẩm cao. Cây thường xuất hiện ven các khe suối, bìa rừng hoặc những nơi đất ẩm quanh năm. Vào mùa sinh trưởng, cây phát triển xanh tốt với những chiếc lá mềm, màu xanh tươi và có mùi thơm rất đặc trưng. Chỉ cần ngắt một chiếc lá hoặc vò nhẹ trong tay, hương thơm đã lan tỏa rõ rệt, gợi nhớ đến sự kết hợp của hoa quế, hoa hồi, thảo quả và một chút hương tiêu rừng. Chính mùi thơm này đã tạo nên dấu ấn riêng, giúp pạ phì khác biệt so với nhiều loại rau rừng khác ở vùng Tây Bắc.
Người dân Y Tý từ lâu đã xem pạ phì là nguồn rau xanh tự nhiên trong những bữa cơm hằng ngày. Trước kia, khi cuộc sống còn nhiều khó khăn, họ thường vào rừng hái pạ phì về luộc, xào hoặc nấu canh. Món đơn giản nhất là rau luộc chấm nước mắm tỏi, giữ nguyên vị ngọt tự nhiên của lá.
Ngoài ra, pạ phì còn được xào với thịt bò, thịt trâu hoặc nấu cùng các món canh để tăng hương vị. Khi ăn, lá có vị ngọt thanh, hơi ram ráp nhẹ trên đầu lưỡi nhưng hoàn toàn không đắng. Đặc biệt, hương thơm đặc trưng giúp món ăn trở nên hấp dẫn hơn mà không cần sử dụng nhiều gia vị.
Những năm gần đây, khi du lịch Y Tý và Sa Pa phát triển mạnh, pạ phì dần được nhiều người biết đến. Các nhà hàng chuyên phục vụ ẩm thực Tây Bắc thường đưa loại rau này vào thực đơn như một đặc sản địa phương. Một trong những cách chế biến được thực khách yêu thích nhất là dùng pạ phì để nhúng lẩu cá hồi hoặc ăn kèm các món nướng. Hương thơm của lá giúp giảm mùi tanh của cá, đồng thời làm nổi bật vị ngọt tự nhiên của thịt và nước dùng.
Pạ phì còn được bày bán tại các phiên chợ vùng cao ở xã Bát Xát mỗi khi đến mùa thu hoạch. Tuy nhiên, đây không phải loại rau có quanh năm. Do chủ yếu được hái từ tự nhiên nên sản lượng khá ít, có những phiên chợ người mua phải rất may mắn mới tìm được. Giá bán thường dao động khoảng 50.000 đồng/kg, nhưng nhiều thời điểm vẫn không đủ đáp ứng nhu cầu của các nhà hàng và khách du lịch.
Mặc dù vẫn chủ yếu khai thác từ tự nhiên, một số hộ dân ở Y Tý và vùng lân cận đã bắt đầu thử nghiệm trồng pạ phì để chủ động nguồn nguyên liệu. Cây thích hợp với khí hậu mát mẻ, đất giàu mùn, tơi xốp và luôn giữ được độ ẩm. Có thể nhân giống bằng hạt hoặc tách gốc từ cây mẹ khỏe mạnh. Khi trồng cần chọn nơi có bóng râm nhẹ, tưới nước thường xuyên nhưng tránh để ngập úng. Sau một thời gian chăm sóc, cây sẽ phát triển thành từng bụi xanh tốt và có thể thu hái lá nhiều lần trong năm.
