Giảo cổ lam có tên khoa học là Gynostemma pentaphyllum, thuộc họ Bí (Cucurbitaceae). Loài cây này phân bố ở nhiều vùng núi của Việt Nam, tập trung nhiều tại khu vực Phan Xi Păng (Lào Cai) và các dãy núi đá vôi ở Phú Thọ. Trong dân gian, giảo cổ lam còn được biết đến với nhiều tên gọi như cỏ trường thọ hay phúc ẩm thảo bởi từ lâu đã được sử dụng như một loại cây vừa làm thực phẩm vừa hỗ trợ chăm sóc sức khỏe.
Trong tự nhiên, giảo cổ lam thường mọc ở bìa rừng, khe núi hoặc những nơi có khí hậu mát mẻ quanh năm. Cây có thân leo mảnh, phát triển nhờ các tua cuốn ở nách lá. Lá xòe như hình chân vịt, màu xanh đậm, hoa nhỏ màu trắng mọc thành từng chùm như những ngôi sao li ti. Một điểm thú vị là giảo cổ lam có cây đực và cây cái riêng biệt.
Trước đây, người dân vùng cao xem giảo cổ lam là loại rau rừng quen thuộc. Mỗi khi vào mùa, họ lại vào rừng hái những ngọn non mang về chế biến trong bữa cơm gia đình. Dần dần, hương vị độc đáo của loại rau này được nhiều người biết đến, trở thành đặc sản được các nhà hàng đưa vào thực đơn và được du khách tìm mua khi có dịp ghé thăm vùng núi phía Bắc.
Điều làm nên sức hút của giảo cổ lam chính là hương vị rất khác biệt. Khi mới ăn, lá mang vị đắng nhẹ nhưng không gắt, càng nhai càng cảm nhận được vị ngọt thanh lưu lại nơi cuống họng. Mùi thơm của lá khá dịu, tạo cảm giác thanh mát và dễ chịu. Chính sự kết hợp giữa vị đắng và hậu ngọt khiến nhiều người lần đầu thưởng thức có thể thấy lạ, nhưng càng ăn lại càng yêu thích.
Theo kinh nghiệm của người dân địa phương, giảo cổ lam có ba loại phổ biến gồm loại 3 lá, 5 lá và 7 lá. Trong đó, giống 7 lá được đánh giá cao nhất vì hương vị thơm ngon, lá mềm và được cho là giàu giá trị dinh dưỡng hơn. Đây cũng là loại thường được lựa chọn để chế biến món ăn hoặc làm trà.
Không chỉ dùng để pha trà, giảo cổ lam còn xuất hiện trong nhiều món ăn dân dã nhưng hấp dẫn. Phổ biến nhất là giảo cổ lam xào tỏi, luộc chấm nước mắm, nấu canh với thịt bằm, rán cùng trứng hoặc thả vào các món lẩu rau rừng.
Trong nhiều nhà hàng chuyên đặc sản vùng cao, giảo cổ lam xào tỏi hay giảo cổ lam luộc đã trở thành những món được thực khách gọi nhiều bởi hương vị khác lạ mà khó loại rau nào có được.
Hiện nay, nhu cầu tiêu thụ giảo cổ lam ngày càng tăng. Trên thị trường, giảo cổ lam tươi thường có giá khoảng 40.000–65.000 đồng/kg, còn sản phẩm khô dao động từ 140.000–180.000 đồng/kg, tùy chất lượng và vùng trồng. Ngoài các cửa hàng nông sản, nhiều sản phẩm giảo cổ lam còn được bán trên các sàn thương mại điện tử và cửa hàng đặc sản vùng miền.
Nhận thấy giá trị kinh tế ngày càng cao, nhiều hộ dân ở Phú Thọ, Lào Cai và một số tỉnh miền núi phía Bắc đã chuyển từ khai thác tự nhiên sang trồng giảo cổ lam. Loài cây này thích hợp với khí hậu mát, đất tơi xốp và độ ẩm cao. Cây thường được nhân giống bằng hom, sau khi trồng khoảng 5–6 tháng có thể thu hoạch lứa đầu tiên. Các lứa tiếp theo cách nhau từ vài tháng đến gần một năm tùy điều kiện chăm sóc.
Một ưu điểm lớn của giảo cổ lam là khá dễ trồng và ít sâu bệnh. Người trồng chủ yếu làm cỏ, cắt tỉa và giữ độ ẩm cho đất, hầu như không phải sử dụng nhiều phân bón hay thuốc bảo vệ thực vật. Nếu chăm sóc đúng kỹ thuật, một lần trồng có thể cho thu hoạch liên tục trong khoảng 2–3 năm. Khi thu hoạch, người dân cắt cách gốc khoảng 20 cm để cây nhanh đâm chồi mới, giúp duy trì năng suất ổn định.
