Có những loại rau từng mọc hoang dại nơi bờ rào, bụi rậm, từng gắn với những bữa cơm của người dân nghèo ở các miền quê nay trở thành đặc sản lạ được nhiều người tò mò ăn thử, trong số đó phải kể tới rau bình bát dây.
Bình bát dây còn được gọi là bát bát, mảnh bát hay miểng bát. Cây có tên khoa học là Coccinia cordifolia (L.) Cogn, thuộc họ Bí (Cucurbitaceae). Đây là loài dây leo phát triển mạnh ở vùng khí hậu nhiệt đới, phân bố rộng tại Việt Nam, Ấn Độ, Malaysia, Nam Trung Quốc và nhiều quốc gia châu Á khác.
Ở các tỉnh miền Tây Nam Bộ, dây bình bát thường mọc tự nhiên ven hàng rào, bờ ruộng, vườn cây hoặc các bãi đất hoang. Cây có lá hình tim, mép hơi có răng cưa, thân leo mềm với nhiều tua cuốn. Hoa màu trắng nhỏ mọc đơn lẻ, quả non màu xanh, khi chín chuyển sang màu đỏ tươi bắt mắt. Những đọt bình bát xanh mướt sau khi hái về có thể chế biến thành nhiều món ăn hấp dẫn. Chỉ cần một rổ rau non cùng vài nguyên liệu quen thuộc như tôm, cá, cua đồng hay thịt bằm là đã có ngay bữa cơm đậm chất quê nhà.
Món phổ biến nhất là canh bình bát nấu tôm hoặc tép đồng. Nước canh có vị ngọt thanh tự nhiên, rau mềm nhưng vẫn giữ được độ giòn nhẹ rất dễ ăn. Ngoài ra, người dân còn nấu cùng cá lóc, cá trê, thịt heo băm hoặc thịt bò. Mỗi cách chế biến lại mang đến một hương vị riêng nhưng đều giữ được nét thanh mát đặc trưng của loại rau này.
Đặc sản nổi tiếng và độc đáo nhất phải kể đến canh bình bát hột vịt lộn. Sự kết hợp tưởng chừng không liên quan nhưng lại tạo nên món ăn khiến nhiều thực khách bất ngờ. Vị béo của hột vịt lộn hòa quyện cùng vị ngọt mát của lá bình bát tạo nên hương vị hài hòa, hấp dẫn. Từ món canh này, nhiều gia đình còn biến tấu thành lẩu hột vịt lộn nhúng rau bình bát, ăn kèm bún tươi và rau sống. Đây được xem là món ăn đặc trưng của nhiều vùng quê miền Tây, thường được dùng để đãi khách phương xa.
Không chỉ nấu canh, ngọn bình bát còn có thể luộc chấm kho quẹt, xào tỏi, xào thịt bò hoặc ăn sống kèm các món lẩu. Một số nơi còn sử dụng lá non để cuốn bánh xèo, tạo nên hương vị mới lạ và hấp dẫn.
Ngày nay, khi xu hướng tìm về các loại rau sạch, rau quê ngày càng phát triển, bình bát dây đã trở thành mặt hàng được buôn bán rộng rãi trên các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội. Nhiều cửa hàng chuyên bán rau đặc sản miền Tây thường cung cấp ngọn bình bát tươi với giá khoảng 40.000-70.000 đồng/kg.
Không chỉ rau thương phẩm, cây giống và hạt giống bình bát dây cũng được nhiều người tìm mua để trồng tại nhà. Trên các chợ mạng, hạt giống thường được đóng gói từ 20 – 50 hạt mỗi gói, trong khi cây giống được bán dưới dạng cây con cao từ 20 – 50 cm. Giá bán khá đa dạng, phù hợp với nhu cầu của người yêu thích mô hình vườn rau gia đình.
Về kỹ thuật trồng, bình bát dây là loại cây dễ chăm sóc. Cây thích hợp với đất tơi xốp, thoát nước tốt và nhiều ánh sáng. Có thể nhân giống bằng hạt hoặc giâm cành. Nếu gieo bằng hạt, nên ngâm nước ấm từ 6 – 8 giờ trước khi gieo để tăng tỷ lệ nảy mầm. Sau khoảng 7 – 15 ngày, hạt sẽ bắt đầu mọc cây con.
Khi cây đạt chiều cao khoảng 30 cm, người trồng nên làm giàn hoặc tận dụng hàng rào để dây leo phát triển. Bình bát có tốc độ sinh trưởng nhanh, ít sâu bệnh và cho thu hoạch liên tục. Sau khoảng 2 – 3 tháng trồng, người trồng đã có thể bắt đầu thu hái lá và ngọn non. Việc cắt tỉa thường xuyên còn giúp cây ra nhiều đọt mới hơn.
Theo kinh nghiệm dân gian, rau bình bát có vị ngọt mát, thường được sử dụng như một loại thực phẩm giúp giải nhiệt trong những ngày nắng nóng. Trong y học cổ truyền, cây còn được cho là có tác dụng thanh nhiệt, nhuận táo, hỗ trợ tiêu độc và bổ sung dưỡng chất cho cơ thể.
