Nhắc đến những loại rau rừng mang đậm hương vị đồng quê, nhiều người sẽ nhớ ngay đến rau mảnh cộng. Không nổi tiếng như rau sắng hay rau bò khai, nhưng loại rau này lại có sức hấp dẫn rất riêng nhờ vị ngọt thanh tự nhiên, mùi thơm dịu và khả năng chế biến thành nhiều món ăn dân dã.
Rau mảnh cộng còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như rau bìm bịp, cây xương khỉ. Tên khoa học của cây là Clinacanthus nutans, thuộc họ Ô rô (Acanthaceae). Trong dân gian, loại cây này còn gắn với truyền thuyết về loài chim bìm bịp biết dùng lá để chữa gãy chân, vì vậy nhiều người tin rằng đây là một loài cây quý trong tự nhiên.
Cây mảnh cộng mọc thành bụi, thân mềm, có thể cao từ 1,5-3m nếu phát triển thuận lợi. Lá có màu xanh đậm, thuôn dài, bề mặt nhẵn, khi còn non mềm và rất thích hợp để nấu canh. Hoa màu đỏ hoặc đỏ hồng, mọc thành chùm rủ xuống khá đẹp mắt. Điều thú vị là khi lá được phơi khô sẽ tỏa ra mùi thơm đặc trưng, phảng phất hương nếp mới, khiến nhiều người chỉ cần ngửi đã nhớ đến những món bánh truyền thống.
Điều khiến rau mảnh cộng được yêu thích nhất chính là hương vị. Khác với nhiều loại rau rừng có vị đắng hoặc chát nhẹ, mảnh cộng mang vị ngọt thanh rất tự nhiên. Khi nấu chín, lá mềm nhưng không nát, nước canh trong, có vị ngọt dịu như nước cua đồng dù không cần nêm nhiều gia vị. Mùi thơm của rau cũng rất đặc biệt, không quá nồng nhưng đủ để tạo nên nét riêng cho món ăn.
Trong ẩm thực, món phổ biến nhất là canh rau mảnh cộng nấu với thịt băm. Thịt mềm hòa quyện cùng vị ngọt của rau tạo nên món canh thanh mát, thích hợp trong những ngày hè. Ngoài thịt băm, người ta còn nấu rau với tôm tươi hoặc cua đồng. Đặc biệt, canh cua rau mảnh cộng được nhiều người đánh giá là có vị ngọt đậm đà, thơm hơn khi kết hợp với các loại rau thông thường.
Bên cạnh các món canh, rau mảnh cộng còn được xào với tỏi, xào thịt bò hoặc dùng như một loại rau ăn kèm trong các món lẩu cá, lẩu gà, lẩu thịt. Khi nhúng vào nước lẩu nóng, lá vẫn giữ được độ mềm và mùi thơm đặc trưng, góp phần làm nước dùng thêm đậm vị.
Không chỉ là một loại rau, mảnh cộng còn gắn liền với món bánh truyền thống mang chính tên của mình. Đây là món bánh dân dã từng rất quen thuộc ở nhiều vùng quê miền Bắc nhưng hiện nay không còn nhiều nơi duy trì.
Để làm bánh, người ta hái lá mảnh cộng tươi, giã nhuyễn rồi vắt lấy nước cốt. Phần nước xanh này được trộn cùng bột nếp để tạo nên lớp vỏ bánh có màu xanh tự nhiên và hương thơm rất đặc biệt. Nhân bánh thường gồm đậu xanh đồ chín, dừa nạo và đường, tạo vị bùi béo hài hòa.
Sau khi hấp chín, chiếc bánh có lớp vỏ dẻo mềm, thơm mùi lá rừng, phần nhân ngọt dịu, không quá gắt. Với nhiều người, bánh mảnh cộng không chỉ là món ăn mà còn là ký ức tuổi thơ gắn với những buổi chiều theo bà, theo mẹ làm bánh trong căn bếp nhỏ.
Ngoài chế biến món ăn, lá mảnh cộng còn được phơi khô để pha trà hoặc dùng trong các bài thuốc dân gian. Nhờ mùi thơm tự nhiên, lá khô được nhiều người lựa chọn như một loại thảo mộc dùng hằng ngày.
Hiện nay, rau mảnh cộng chủ yếu vẫn mọc tự nhiên ở bờ rào, ven suối, bìa rừng, bờ mương hoặc những khu đất ẩm. Cây phân bố khá rộng tại nhiều địa phương như Lào Cai, Sơn La, Thanh Hóa, Tây Ninh và một số tỉnh miền Trung, miền Bắc. Mùa thu hoạch nhiều nhất thường kéo dài từ khoảng tháng 6 đến tháng 9, khi cây phát triển mạnh sau những cơn mưa đầu mùa.
Vài năm gần đây nhiều hộ dân đã bắt đầu đưa rau mảnh cộng về trồng quanh vườn nhà hoặc trên diện tích nhỏ để bán cho các cửa hàng thực phẩm sạch. Đây là loài cây dễ sống, ít sâu bệnh, thích hợp với đất tơi xốp, thoát nước tốt và môi trường bán râm. Cây có thể nhân giống bằng cách giâm cành, chỉ sau vài tuần đã bén rễ và phát triển thành bụi mới. Sau khoảng 2-3 tháng chăm sóc, người trồng đã có thể cắt những lứa lá non đầu tiên và thu hoạch nhiều lần trong năm.
Giá rau tươi dao động từ 30.000-50.000 đồng/kg, trong khi lá mảnh cộng phơi khô có thể lên tới khoảng 100.000 đồng/kg nhờ bảo quản được lâu và tiện sử dụng.
