Đi qua những hàng rào, bụi cây ven đường ở miền quê, không khó để bắt gặp những chùm dây màu vàng óng quấn chằng chịt như tấm lưới phủ kín cây cối. Ít ai ngờ loài dây ký sinh tưởng chừng vô giá trị ấy lại là một món rau dân dã gắn với tuổi thơ của nhiều người miền Tây. Ngày nay, dây tơ vàng không chỉ xuất hiện trên mâm cơm quê mà còn được bán như một đặc sản với giá lên tới 60.000 đồng/kg.
Dây tơ vàng còn được biết đến với nhiều tên gọi như xích võng hay kim tuyến thảo. Tên khoa học của cây là Cuscuta chinensis Lam., thuộc họ Bìm bìm. Khác với hầu hết các loài thực vật, tơ vàng không có lá thật và cũng không chứa diệp lục để quang hợp. Toàn bộ sự sống của cây phụ thuộc vào việc ký sinh trên các loài cây khác.
Những sợi thân mảnh như tơ có màu vàng cam hoặc vàng óng, liên tục quấn quanh cành cây chủ. Sau khi bám chắc, cây hình thành các giác hút nhỏ để lấy nước và chất dinh dưỡng. Chính đặc điểm này khiến tơ vàng nổi bật giữa màu xanh của cây cối, tạo nên khung cảnh rất đặc trưng ở nhiều vùng nông thôn.
Loài cây này phân bố khá rộng ở Việt Nam. Tại miền Bắc, dây thường bám trên các bụi cúc tần, chè tàu hoặc cây bụi ven đường. Ở miền Trung, chúng dễ gặp trên hàng rào dâm bụt, còn tại miền Tây Nam Bộ, tơ vàng xuất hiện dày đặc quanh bờ ao, bờ ruộng, bụi tre, bụi chuối hay những hàng rào cây sống. Mùa mưa là thời điểm cây phát triển mạnh nhất, phủ vàng cả một khoảng cây xanh.
Với nhiều người thành phố, tơ vàng chỉ là loài dây ký sinh cần loại bỏ. Thế nhưng, người dân miền Tây từ lâu đã biết tận dụng những ngọn non của cây để chế biến thành nhiều món ăn dân dã.
Những đoạn dây còn non, mềm được hái về rửa sạch rồi luộc, chấm cùng mắm kho hoặc nước mắm tỏi ớt. Vị của tơ vàng khá đặc biệt, ngọt thanh, hơi cay nhẹ và có mùi thơm thoang thoảng. Ngoài ra, loại rau này còn được xào tỏi, nấu canh với tôm, tép đồng hoặc cá lóc, tạo nên hương vị rất riêng mà khó loại rau nào có được.
Theo kinh nghiệm của người dân, tơ vàng ngon nhất là phần dây nhỏ, vừa mới phát triển. Khi già, thân cây trở nên dai và có vị hơi nhẫn nên ít được sử dụng làm thực phẩm.
Ngày nay, khi xu hướng tìm kiếm thực phẩm tự nhiên và các loại rau rừng ngày càng phổ biến, dây tơ vàng vàng cũng được nhiều người săn tìm. Tại các cửa hàng bán rau đặc sản hay trên chợ mạng, loại rau này thường có giá khoảng 40.000-60.000 đồng/kg tùy thời điểm. Theo nhiều tiểu thương, nguồn hàng chủ yếu được thu hái tự nhiên tại các tỉnh miền Tây như Vĩnh Long, Đồng Tháp hay Long An.
Dây tơ vàng không được trồng để thu hoạch như các loại rau thông thường vì đây là thực vật ký sinh bắt buộc. Cây sinh sản chủ yếu bằng hạt. Sau khi nảy mầm, cây non phải nhanh chóng tìm được cây chủ để bám, nếu không sẽ chết sau vài ngày do không thể tự quang hợp. Tơ vàng phát triển mạnh ở nơi có khí hậu nóng ẩm, nhiều ánh sáng và thường ký sinh trên các loại cây bụi, cây hàng rào hoặc cây thân gỗ nhỏ. Chính đặc tính ký sinh khiến nhiều nhà vườn xem đây là loài cây cần kiểm soát, bởi nếu phát triển quá mạnh có thể làm cây chủ suy yếu.
