Ít ai nghĩ rằng xuyến chi - loài cây có những bông hoa trắng nhỏ, nhụy vàng rực rỡ, thường mọc thành từng bụi ven đường lại có thể trở thành nguyên liệu chế biến nhiều món ăn hấp dẫn. Xuyến chi vốn là cây thân thảo, cao từ 30–80 cm, thân phân nhiều nhánh, lá có răng cưa nhẹ. Sau khi hoa tàn, cây tạo ra những hạt nhỏ có gai móc dễ bám vào quần áo hay lông động vật để phát tán khắp nơi. Nhờ sức sống mạnh mẽ, cây có thể sinh trưởng trên nhiều loại đất, gần như không cần chăm sóc.
Trước đây, khi cuộc sống còn khó khăn, người dân ở nhiều vùng nông thôn thường ra đồng hái những ngọn xuyến chi non về làm thức ăn. Loại rau này giúp cải thiện bữa cơm trong những ngày khan hiếm thực phẩm nên gắn liền với ký ức của nhiều thế hệ. Khi đời sống khá giả hơn, xuyến chi dần bị lãng quên vì nhiều người cho rằng đây chỉ là cỏ dại.
Những năm gần đây, xu hướng tìm về thực phẩm sạch, rau tự nhiên đã khiến xuyến chi được nhìn nhận theo một góc độ khác. Không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, mọc hoàn toàn tự nhiên và mang hương vị riêng biệt, loại rau này ngày càng được nhiều người yêu thích. Tại nhiều chợ quê, xuyến chi được bày bán như một loại rau đặc sản với giá khoảng 10.000–15.000 đồng/mớ hoặc 40.000–50.000 đồng/kg, tùy thời điểm và chất lượng rau.
Điểm hấp dẫn của rau xuyến chi nằm ở hương vị rất riêng. Khi mới ăn, nhiều người sẽ cảm nhận vị hơi đắng và mùi ngai ngái đặc trưng của rau dại. Tuy nhiên, nếu được sơ chế đúng cách, vị đắng dịu đi, thay vào đó là vị ngọt hậu, thanh mát cùng độ giòn nhẹ rất dễ chịu. Chính hương vị này khiến nhiều người càng ăn càng thấy cuốn hút.
Trong số các món ăn từ xuyến chi, phổ biến nhất là rau xuyến chi luộc chấm mắm. Những đọt non được hái khi còn mềm, rửa sạch rồi luộc vừa chín tới để giữ màu xanh và độ giòn. Chỉ cần chấm cùng nước mắm tỏi ớt hoặc mắm kho quẹt là đã tạo nên món ăn dân dã nhưng đậm đà, đưa cơm.
Nếu thích món xào, xuyến chi xào tỏi là lựa chọn được nhiều người yêu thích. Rau được xào nhanh trên lửa lớn cùng tỏi phi vàng nên vẫn giữ được độ giòn tự nhiên, vị đắng nhẹ hòa quyện với mùi thơm của tỏi tạo nên món ăn vừa lạ vừa ngon. Một số nơi còn xào xuyến chi với thịt bò hoặc lòng gà để tăng thêm hương vị.
Xuyến chi cũng rất thích hợp để nấu canh. Lá và ngọn non được nấu cùng thịt băm, tôm tươi hoặc cá khô tạo nên bát canh thanh mát, ngọt nước. Vị hơi đăng đắng của rau kết hợp với vị ngọt từ thịt và hải sản mang đến cảm giác dễ chịu, đặc biệt trong những ngày hè oi bức.
Với những người yêu thích các món lẩu, xuyến chi nhúng lẩu cũng là trải nghiệm đáng thử. Khi nhúng vừa chín tới, rau vẫn giữ được độ giòn, vị đắng nhẹ ban đầu nhanh chóng chuyển sang vị ngọt hậu, giúp cân bằng hương vị của nước lẩu và giảm cảm giác ngấy khi ăn nhiều thịt.
Ngoài ra, ở một số địa phương, người dân còn dùng xuyến chi để trộn gỏi cùng tai heo, thịt ba chỉ hoặc thịt luộc. Rau được chần sơ rồi trộn với nước mắm chua ngọt, rau thơm và lạc rang, tạo nên món ăn thanh mát, giòn ngon và rất kích thích vị giác. Chính sự đa dạng trong cách chế biến đã giúp loại rau từng bị xem là cỏ dại trở thành nguyên liệu được nhiều đầu bếp và người nội trợ yêu thích.
Không chỉ được tìm mua ngoài chợ, nhiều gia đình hiện còn chủ động trồng xuyến chi trong vườn để có nguồn rau sạch quanh năm. Cây sinh trưởng nhanh, ít sâu bệnh và hầu như không đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc phức tạp nên rất phù hợp với những người muốn tận dụng khoảng đất trống để trồng rau. Cây thích hợp với đất tơi xốp, thoát nước tốt, chỉ cần bổ sung một ít phân hữu cơ là có thể phát triển xanh tốt. Sau khi gieo khoảng 30–35 ngày, người trồng đã có thể thu hoạch đọt và lá non.
