Thạch sương sâm từ lâu đã trở thành món giải nhiệt quen thuộc trong những ngày nắng nóng, có màu xanh tự nhiên, vị thanh mát và kết cấu dai mềm đặc trưng. Được làm từ lá cây sương sâm – một loại cây thân leo dễ trồng và có sức sống mạnh, thạch sương sâm ngày càng được nhiều người yêu thích. Bên cạnh giá trị ẩm thực, cây sương sâm còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế nhờ nhu cầu tiêu thụ lá tươi và cây giống ngày càng tăng.
Cây sương sâm là loại cây thân leo, thường bò trên mặt đất hoặc bám vào hàng rào, giàn leo và các cây khác để phát triển. Hiện nay có hai loại phổ biến là sương sâm lá trơn và sương sâm lá lông. Thân cây có thể dài từ 3–5 mét, những cây lâu năm phát triển khỏe có thể dài hơn và phân nhiều nhánh. Lá có màu xanh đậm, chứa nhiều chất tạo gel tự nhiên nên khi được vò hoặc xay với nước sẽ tạo thành phần nước cốt có khả năng đông lại thành thạch mà không cần sử dụng chất phụ gia.
Trước đây, cây sương sâm mọc tự nhiên khá nhiều ở các vùng nông thôn. Trong những buổi làm vườn, làm rẫy, người dân thường tranh thủ hái vài nắm lá mang về chế biến món thạch giải nhiệt cho cả gia đình. Theo kinh nghiệm dân gian, lá sương sâm có tính mát nên thường được sử dụng trong những ngày hè oi bức. Ngày nay, khi nhu cầu tiêu dùng tăng cao, nhiều hộ đã chủ động trồng sương sâm để cung cấp nguyên liệu cho thị trường, đồng thời phát triển cây giống phục vụ người có nhu cầu mở rộng diện tích canh tác.
Quy trình làm thạch sương sâm tuy không quá phức tạp nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ. Lá sau khi thu hoạch cần được rửa sạch nhiều lần để loại bỏ bụi bẩn, sau đó để ráo nước. Trước kia, người dân thường giã nhuyễn lá rồi dùng vải mỏng để lọc lấy nước cốt. Hiện nay, máy xay sinh tố giúp quá trình chế biến trở nên nhanh chóng hơn. Lá được cắt nhỏ, xay cùng lượng nước vừa đủ rồi lọc nhiều lần qua rây để thu được phần nước cốt mịn. Sau khi lọc, nước sương sâm được đổ vào khuôn hoặc hộp, để yên trong ngăn mát tủ lạnh khoảng 4–5 giờ là đông thành thạch. Khi thưởng thức, có thể kết hợp cùng nước đường, nước cốt dừa, hạt é, vài lát gừng hoặc mật ong để tăng hương vị.
Hiện nay, ngoài lá sương sâm tươi, nhiều cơ sở còn sản xuất bột lá sương sâm khô nhằm kéo dài thời gian bảo quản và thuận tiện vận chuyển. Lá sau khi thu hoạch được làm sạch, sấy khô rồi nghiền mịn và đóng gói. Trên thị trường, lá sương sâm tươi có giá khoảng 30.000–60.000 đồng/kg, trong khi bột lá sương sâm khô dao động từ 200.000 đồng/kg.
Không chỉ mang lại giá trị ẩm thực, cây sương sâm còn được đánh giá là loại cây dễ trồng, thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nóng và có khả năng chịu hạn khá cao. Sau thời gian tìm hiểu và áp dụng kỹ thuật chăm sóc phù hợp, nhiều nhà vườn nhận thấy cây sinh trưởng mạnh, ít sâu bệnh và cho thu hoạch ổn định. Đặc biệt, khi được cắt tỉa thường xuyên, cây sẽ liên tục ra đọt non và lá mới, góp phần nâng cao năng suất trong thời gian dài.
Để trồng sương sâm đạt hiệu quả, người trồng nên lựa chọn cây giống khỏe mạnh, có nguồn gốc rõ ràng. Hiện nay, cây giống chủ yếu được nhân bằng phương pháp giâm cành vì tỷ lệ sống cao, cây nhanh bén rễ và giữ nguyên đặc tính của cây mẹ. Nên chọn những cành bánh tẻ, không sâu bệnh, có từ hai đến ba mắt rồi giâm vào bầu đất tơi xốp. Sau khoảng vài tuần, khi cây đã ra rễ ổn định có thể đem trồng ngoài vườn hoặc lên giàn.
Nếu được chăm sóc đúng kỹ thuật, cây sương sâm có thể bắt đầu cho thu hoạch sau khoảng 5–6 tháng trồng. Cây càng lâu năm thì năng suất càng cao, lượng lá thu hoạch cũng nhiều hơn. Khi thu hoạch, người trồng chỉ cần hạ dây xuống, tuốt lá, phân loại rồi đưa dây trở lại giàn để tiếp tục sinh trưởng. Phương pháp này vừa tiết kiệm công lao động vừa giúp cây nhanh phục hồi và tiếp tục ra lá mới.
