Rau dớn là một loài thực vật thuộc họ dương xỉ, phân bố nhiều ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Sơn La, Lai Châu, Lào Cai, Phú Thọ, Cao Bằng, Tuyên Quang, đồng thời xuất hiện ở khu vực Tây Nguyên và một số vùng trung du có khí hậu mát mẻ, độ ẩm cao.
Trước đây, khi điều kiện kinh tế còn khó khăn, rau dớn mọc tự nhiên ven suối, dưới tán rừng hay những nơi đất ẩm được người dân hái về làm thức ăn. Vì mọc nhiều, dễ kiếm nên rau từng được xem là "rau cứu đói" trong những giai đoạn thiếu lương thực. Thế nhưng theo thời gian, khi xu hướng tìm kiếm thực phẩm sạch, rau rừng ngày càng phát triển, loại rau dân dã này lại trở thành đặc sản được nhiều nhà hàng và người tiêu dùng ưa chuộng.
Rau dớn có thân rễ ngắn, bò sát mặt đất, chiều dài từ 0,5-1 m. Lá kép dạng lông chim, màu xanh đậm, đầu lá nhọn. Đặc điểm dễ nhận biết nhất là phần đọt non cuộn tròn giống vòi voi và phủ lớp lông tơ trắng mịn. Đây cũng là phần ngon nhất của cây, được thu hái để chế biến món ăn.
Mùa rau dớn thường bắt đầu sau những cơn mưa đầu mùa. Khi đất đủ ẩm, các chồi non đồng loạt nhú lên, xanh mướt khắp ven suối và bìa rừng. Người dân chỉ thu hoạch phần ngọn non dài khoảng 15-20 cm, để lại gốc cho cây tiếp tục đẻ chồi mới.
Điểm hấp dẫn của rau dớn nằm ở hương vị rất riêng. Khi ăn, rau có độ giòn tự nhiên, hơi nhớt nhẹ giống mồng tơi nhưng không quá nhiều, vị bùi, ngọt thanh và để lại hậu vị mát. Chính sự kết hợp giữa độ giòn và vị ngọt khiến rau dớn khác biệt hoàn toàn so với các loại rau quen thuộc.
Loại rau này có thể chế biến thành nhiều món ngon như luộc chấm mắm, xào tỏi, xào thịt bò, xào tép, nấu canh, nhúng lẩu hoặc làm gỏi. Trong đó, gỏi rau dớn là món ăn nổi tiếng ở vùng Tây Bắc. Rau sau khi chần sơ được trộn cùng thịt, lạc rang, rau thơm và nước mắm chua ngọt, tạo nên món ăn vừa giòn, vừa thơm, rất đưa miệng.
Những năm gần đây, rau dớn không còn chỉ xuất hiện trong các phiên chợ vùng cao mà đã có mặt tại nhiều siêu thị, cửa hàng thực phẩm sạch và chợ online ở các thành phố lớn. Giá bán dao động khoảng 50.000-75.000 đồng/kg.
Nhu cầu thị trường tăng cao đã thúc đẩy nhiều hộ dân đưa rau dớn từ rừng về trồng thay vì chỉ khai thác tự nhiên. Đây được xem là hướng đi giúp bảo tồn nguồn rau rừng, đồng thời tạo nguồn thu nhập cho người dân.
Rau dớn là loại cây khá dễ trồng nếu đáp ứng đúng điều kiện sinh thái. Cây thích hợp với đất tơi xốp, nhiều mùn, luôn giữ được độ ẩm và có bóng râm khoảng 50-70%. Người trồng thường nhân giống bằng cách tách bụi hoặc giâm đoạn thân rễ. Sau khi làm đất thành luống, cây được trồng với khoảng cách 20-30 cm để có không gian phát triển.
Trong quá trình chăm sóc, việc quan trọng nhất là duy trì độ ẩm cho đất. Mùa nắng cần tưới nước 1-2 lần mỗi ngày, còn mùa mưa phải làm rãnh thoát nước để tránh úng gốc. Rau dớn hầu như rất ít sâu bệnh nên chủ yếu chỉ cần bón thêm phân hữu cơ hoặc phân chuồng hoai mục định kỳ, hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật nhằm giữ chất lượng rau sạch.
Sau khoảng 2 tháng trồng, cây bắt đầu cho thu hoạch lứa đầu tiên. Người trồng chỉ cắt phần đọt non, giữ lại gốc để cây tiếp tục đẻ nhánh. Nhờ khả năng tái sinh mạnh, rau có thể thu hoạch liên tục nhiều năm nếu chăm sóc đúng cách.
Tại Đà Nẵng, Đắk Lắk và nhiều địa phương khác, không ít hộ dân đã thành công với mô hình trồng rau dớn thương phẩm. Có hộ mở rộng diện tích lên vài sào, mỗi tuần thu hàng trăm kilogram rau cung cấp cho thương lái, nhà hàng và các cửa hàng thực phẩm sạch.
