Câu nói quen thuộc đứng đầu khảo sát khiến nhiều người suy ngẫm
Trong quá trình nuôi dạy con, không ít cha mẹ từng nói: “Con nhìn con nhà người ta đi, rồi nhìn lại bản thân mình xem!”. Họ có thể cho rằng đây là cách khích lệ con cố gắng, nhưng với trẻ, câu nói ấy đôi khi lại mang ý nghĩa rằng mọi nỗ lực của mình đều chưa đủ tốt.
Theo khảo sát do Ủy ban Y tế thành phố Gia Hưng, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc thực hiện, trong số 572 học sinh trung học được hỏi về câu nói khiến mình tổn thương nhất từ cha mẹ, lời so sánh với “con nhà người ta” đứng đầu với 15,04% số lựa chọn.
Đứng thứ hai là câu “Con đúng là vô dụng”, chiếm 6,29%. Một khảo sát khác của Báo Thanh niên Trung Quốc năm 2024 trên 1.001 người trẻ cũng ghi nhận 61,6% người tham gia không thích việc cha mẹ thường xuyên so sánh mình với người khác.
Những con số này cho thấy cách giao tiếp trong gia đình có thể ảnh hưởng đáng kể đến cảm xúc của trẻ. Một lời nhận xét mà người lớn nhanh chóng quên đi đôi khi lại trở thành ký ức khiến con day dứt trong nhiều năm.
Vì sao cha mẹ càng so sánh, trẻ càng dễ mất tự tin?
Một người từng chia sẻ trên mạng xã hội rằng cô khó gần gũi với mẹ dù đã trưởng thành. Nguyên nhân bắt nguồn từ những lần bị so sánh với em họ khi còn nhỏ.
Sau một lần thi không tốt, cô bị mẹ đem ra đùa cợt trước mặt họ hàng, với hàm ý rằng em họ sẽ giỏi giang hơn còn cô có thể phải lưu ban. Cô cho biết mình vẫn nhớ cảm giác xấu hổ và tổn thương khi ấy, dù sự việc đã trôi qua nhiều năm.
Câu chuyện cho thấy trẻ không chỉ nghe nội dung lời nói mà còn cảm nhận thái độ, hoàn cảnh và cách cha mẹ đánh giá mình. Khi liên tục bị đặt cạnh những người được xem là giỏi hơn, trẻ có thể dần tin rằng bản thân kém cỏi hoặc không được công nhận.
Một số trẻ trở nên rụt rè, ngại thử sức vì sợ thất bại. Một số khác phản ứng gay gắt khi cha mẹ nhắc đến bạn bè, anh chị em. Cũng có trẻ luôn cố gắng vượt trội nhưng khó hài lòng với chính mình vì cảm thấy thành tích đến đâu vẫn chưa đủ.
Đặc biệt, việc so sánh thường xuyên có thể khiến trẻ ngại chia sẻ khó khăn. Thay vì tìm đến cha mẹ khi gặp vấn đề, con chọn cách im lặng vì lo sẽ tiếp tục bị trách móc hoặc đem ra đối chiếu với người khác.
3 cách góp ý giúp con tiến bộ mà không làm tổn thương lòng tự trọng
1. So sánh con với chính mình của ngày hôm qua
Thay vì lấy bạn bè làm thước đo, cha mẹ nên giúp con nhận ra những tiến bộ của bản thân. Một bài kiểm tra từ 6 điểm tăng lên 7 điểm, khả năng tự giác học tập được cải thiện hay việc con chủ động nhận lỗi đều đáng được ghi nhận.
Những lời động viên cụ thể như “Mẹ thấy lần này con đã cố gắng hơn” giúp trẻ hiểu rằng nỗ lực của mình có ý nghĩa. Điều đó không đồng nghĩa với việc cha mẹ bỏ qua hạn chế, mà là khuyến khích con cải thiện từng bước thay vì luôn cảm thấy mình thua kém người khác.
2. Góp ý vào hành vi, không gắn nhãn con người
Khi con mắc lỗi, những câu như “Con thật lười biếng” hay “Con chẳng được tích sự gì” dễ khiến trẻ cảm thấy bản thân có vấn đề thay vì hiểu mình cần sửa điều gì.
Cha mẹ có thể nói cụ thể hơn: “Hôm nay con chưa hoàn thành bài tập đúng giờ. Chúng ta cùng tìm hiểu nguyên nhân và xem ngày mai có thể làm tốt hơn thế nào”.
Cách trao đổi này vẫn giúp trẻ nhận trách nhiệm, nhưng không biến một sai sót thành lời phủ nhận toàn bộ năng lực hay giá trị của con.
3. Lắng nghe trước khi đưa ra lời khuyên
Kết quả học tập chưa tốt có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như chưa hiểu bài, thiếu phương pháp học hoặc gặp áp lực tâm lý. Nếu chỉ vội vàng trách móc, cha mẹ có thể bỏ qua vấn đề thực sự mà con đang gặp phải.
Thay vì lập tức giảng giải, hãy thử hỏi: “Con thấy phần nào khó nhất?” hoặc “Con muốn bố mẹ giúp gì?”. Khi được lắng nghe, trẻ thường có thêm cơ hội chia sẻ và cùng cha mẹ tìm hướng giải quyết.
Lắng nghe không có nghĩa là nuông chiều. Cha mẹ vẫn cần đặt giới hạn, yêu cầu con sửa sai và chịu trách nhiệm, nhưng có thể thực hiện điều đó bằng thái độ bình tĩnh, tôn trọng.
Gia đình nên là nơi con được thấu hiểu
Không cha mẹ nào tránh khỏi những lúc nóng giận hay thất vọng. Điều quan trọng là nhận ra khi lời nói của mình gây tổn thương và chủ động sửa chữa bằng những cuộc trò chuyện chân thành.
Trẻ cần được hướng dẫn để trưởng thành, nhưng cũng cần hiểu rằng tình yêu thương của cha mẹ không chỉ phụ thuộc vào điểm số, thành tích hay việc con có giỏi hơn người khác hay không.
Thay vì nói “Con nhìn người ta đi”, cha mẹ có thể thử nói: “Bố mẹ biết con vẫn còn điều cần cố gắng. Chúng ta cùng tìm cách để con làm tốt hơn nhé”.
Đôi khi, điều giúp trẻ tiến bộ không phải là áp lực phải vượt qua người khác, mà là cảm giác được tin tưởng, ghi nhận và đồng hành ngay cả khi mắc sai lầm.
