Khi đưa con ra ngoài chơi, có lẽ bố mẹ từng gặp những “đứa trẻ nhà người ta” khiến mình không khỏi chú ý. Có trẻ bị vấp ngã nhưng nhanh chóng tự đứng dậy, phủi nhẹ quần áo rồi lại tiếp tục cuộc chơi như chưa có gì xảy ra.
Khi muốn chơi món đồ của bạn khác, trẻ lễ phép hỏi: “Mình đổi đồ chơi với bạn được không?” Hay đến lúc phải xếp hàng chờ đợi, dù bắt đầu sốt ruột và lẩm bẩm “Sao lâu tới lượt mình vậy?”, trẻ vẫn tự hát khe khẽ để bình tĩnh hơn.
Nhưng thực tế, không có đứa trẻ nào “dễ nuôi dạy” hoàn toàn do may mắn hay tự nhiên. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở tốc độ phát triển của một vùng não quan trọng, nơi giúp trẻ kiểm soát cảm xúc và hành vi.
Các nhà khoa học gọi đó là vỏ não trước trán, có thể hiểu đơn giản như “người điều hành” của bộ não. Đây là trung tâm giúp trẻ suy nghĩ trước khi hành động, biết chờ đợi, kiểm soát cảm xúc và cư xử phù hợp.
Ở một số trẻ, “bộ phận điều hành” này hoạt động sớm và hiệu quả hơn. Trong khi đó, ở những trẻ khác, quá trình phát triển diễn ra chậm rãi hơn, giống như có trẻ đã bắt đầu làm việc tích cực, còn trẻ khác vẫn đang trong giai đoạn khởi động.
Khi vỏ não trước trán phát triển tốt, trẻ thường sớm bộc lộ một số đặc điểm tích cực ngay từ nhỏ. Nếu sở hữu một trong những đặc điểm ấy, trẻ cũng đã có nền tảng rất thuận lợi cho việc học tập và trưởng thành sau này.
Khả năng tự chủ cao
Bản năng tự nhiên của trẻ nhỏ là gì? Khi thích một món đồ, các em có thể lập tức giành lấy, khi không vui thì khóc, hay bực bội có thể phản ứng ngay mà chưa kịp suy nghĩ. Trẻ hành động theo cảm xúc tức thời, chưa biết cân nhắc hậu quả, đó là điều hoàn toàn bình thường trong quá trình lớn lên.
Thế nhưng, có những trẻ lại thể hiện khác đi. Ví dụ, khi bị tiêm, nước mắt đã lưng tròng vì đau, nhưng vẫn cắn môi cố gắng chịu đựng.
Chỉ đến khi y tá nói “Xong rồi”, trẻ mới bật khóc òa lên. Nhìn bên ngoài, dễ nghĩ đó là do tính cách mạnh mẽ hay ngoan ngoãn bẩm sinh. Nhưng thực ra, đó là lúc khả năng kiểm soát xung động của não bộ, đặc biệt là vùng vỏ não trước trán đang hoạt động, giúp trẻ kìm lại phản ứng ngay khi cảm xúc vừa xuất hiện.
Hay khi bố mẹ nói với con: “Chờ thêm mười phút nữa rồi hãy ăn nhé, lúc đó con sẽ được ăn thêm một miếng.” Đứa trẻ có thể nhìn chằm chằm vào viên sô cô la, nuốt nước bọt nhiều lần, rất muốn ăn ngay, nhưng vẫn kiên nhẫn chờ đợi.
Những đứa trẻ có khả năng tự kiềm chế tốt thường dần hình thành thói quen tự giác, biết hoàn thành việc cần làm, ít hành động bốc đồng và suy nghĩ kỹ trước khi quyết định. Các em học cách cân nhắc giữa điều mình muốn ngay lúc này và lợi ích lâu dài, một kỹ năng quan trọng giúp cuộc sống sau này ổn định và vững vàng hơn.
Vì thế, điều khiến bố mẹ yên tâm là con đang từng bước học được cách hiểu và làm chủ chính mình.
Trí nhớ làm việc tốt
Một trong những tình huống khiến nhiều bố mẹ cảm thấy bối rối là khi vừa nhờ con làm việc gì đó, quay đi một lúc thì con đã… quên mất mình cần làm gì.
Thực ra, điều này không hẳn là lỗi của trẻ. Não bộ của nhiều trẻ ở giai đoạn nhỏ vẫn đang phát triển, khả năng ghi nhớ còn hạn chế. Thông tin vừa nghe có thể nhanh chóng “trôi đi”, giống như nước chảy qua một chiếc rây.
Tuy nhiên, cũng có những trẻ dễ dàng ghi nhớ nhiều hướng dẫn cùng lúc. Chẳng hạn, khi mẹ nói: “Về nhà nhớ rửa tay, rồi mở tủ lạnh lấy giúp mẹ một chai sữa nhé.” Trẻ có thể thực hiện lần lượt từng bước mà không bỏ sót, cuối cùng mang sữa đến cho mẹ đúng như đã dặn.
Những trẻ có trí nhớ làm việc tốt, tức là khả năng giữ và xử lý thông tin trong thời gian ngắn thường học tập hiệu quả hơn trên lớp. Các em có thể theo kịp lời giảng của giáo viên, ghi nhớ ý trước để hiểu ý sau. Chính khả năng ghi nhớ và liên kết này giúp việc học trở nên sâu sắc hơn, không chỉ là nghe và nhớ, mà còn là hiểu và vận dụng.
Khả năng chuyển đổi hoạt động xuất sắc
Nhiều trẻ say mê trò chơi, nhưng lại rất khó dừng khi đã bắt đầu. Gọi trẻ vào ăn cơm, có thể giả như không nghe thấy. Hay khi mẹ nhắc nhở tắt TV, con vẫn ngồi yên. Đến giờ về nhà, trẻ lại tìm đủ lý do để kéo dài thêm vài phút nữa.
Vì sao việc chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác lại khó đến vậy? Nguyên nhân là do vùng vỏ não trước trán, phần não giúp điều chỉnh hành vi và sự chú ý vẫn chưa phát triển hoàn thiện. Khi đang tập trung vào một việc, tâm trí trẻ dễ “mắc kẹt” ở đó và chưa kịp chuyển sang nhiệm vụ tiếp theo.
Tuy nhiên, có những trẻ dù vẫn còn lưu luyến chương trình đang xem, nhưng khi nghe gọi “Đến giờ ăn rồi!”, các em đã đứng dậy rời khỏi ghế. Có thể miệng vẫn lẩm bẩm “Con còn muốn xem nữa…”, nhưng tay đã cầm đũa ngồi vào bàn ăn. Đó là lúc “người điều hành” trong não bộ nhắc nhở đã đến lúc chuyển sang việc khác, và cơ thể bắt đầu làm theo.
Những trẻ có khả năng chuyển đổi hành vi linh hoạt thường thích nghi với việc học tốt hơn. Khi chuông vào lớp vang lên, các em nhanh chóng tập trung, đến giờ ra chơi thì thoải mái thư giãn, và khi về nhà, các em có thể quay lại trạng thái học tập khá nhanh.
Khả năng lập kế hoạch tốt
Những trẻ có khả năng điều hành và tổ chức tốt, nhờ vỏ não trước trán phát triển hiệu quả hơn, thường chủ động hơn sau giờ học. Về đến nhà, các em đặt cặp xuống, lấy bài tập ra, xem qua một lượt rồi tự sắp xếp thứ tự. Sau đó, trẻ lần lượt hoàn thành từng việc theo kế hoạch đã nghĩ ra.
Giống như trong đầu có một chiếc “đồng hồ nhắc việc” nhỏ, trẻ biết lúc nào nên làm gì mà không cần người lớn nhắc nhở.
Khả năng lập kế hoạch này giúp trẻ học tập hiệu quả, là nền tảng quan trọng cho cuộc sống sau này. Khi lớn lên, trẻ biết mình muốn gì, cần làm gì và từng bước tiến về mục tiêu một cách bình tĩnh, vững vàng.
Khả năng lập luận và thấu cảm tốt
Khả năng hiểu suy nghĩ và cảm xúc của người khác cũng là dấu hiệu cho thấy vỏ não trước trán của trẻ đang phát triển tốt. Những đứa trẻ này thường biết quan sát, đoán được tình huống sắp xảy ra và nhận ra người khác đang cảm thấy thế nào.
Ví dụ, khi thấy một bạn nhỏ khóc, nhiều trẻ chỉ đứng nhìn hoặc tiếp tục chơi, nhưng có trẻsẽ chủ động lại gần, vỗ về hoặc đưa khăn giấy để an ủi. Nhờ vậy, trẻ dễ thích nghi trong học tập, công việc và các mối quan hệ, đồng thời thường được mọi người yêu mến vì sự đồng cảm.
Tuy nhiên, vỏ não trước trán phát triển hoàn thiện khá muộn, khoảng 25 tuổi. Vì vậy, nếu trẻ chưa thể hiện những đặc điểm này, bố mẹ cũng không cần quá lo lắng. Nuôi dạy con giống như trồng hoa: có bông nở sớm, có bông nở muộn, nhưng nếu được chăm sóc đúng cách, trẻ đều có thể trưởng thành theo nhịp riêng.
Điều quan trọng là đồng hành đúng giai đoạn:
- Khi còn nhỏ, hãy giúp con nhận biết và gọi tên cảm xúc của mình.
- Khi vào tiểu học, khuyến khích con tự lên kế hoạch và tự giải quyết vấn đề.
- Khi bước vào tuổi thiếu niên, hãy trò chuyện nhiều hơn thay vì chỉ nhắc nhở, giúp con học cách đặt mình vào vị trí của người khác.
