Bố mẹ nào cũng mong con nói năng rõ ràng, tự tin và lanh lợi. Tuy nhiên, đôi khi chính những cách quan tâm hay hướng dẫn của người lớn vô tình làm chậm quá trình phát triển ngôn ngữ của trẻ.
Ngôn ngữ không chỉ để giao tiếp mà còn gắn liền với tư duy. Ở giai đoạn đầu đời, thời điểm vàng để trẻ phát triển ngôn ngữ, cách người lớn trò chuyện với con có ảnh hưởng trực tiếp đến sự kết nối trong não bộ và sự tự tin khi trẻ bày tỏ suy nghĩ. Vì vậy, có những câu nói tưởng chừng bình thường nhưng nếu lặp lại thường xuyên, có thể vô tình hạn chế khả năng diễn đạt và phát triển ngôn ngữ của trẻ.
"Đừng khóc, có gì mà khóc chứ?" - Đó là cách phủ nhận cảm xúc và cản trở giao tiếp
Khi trẻ vấp ngã và bật khóc, nhiều bố mẹ thường phản xạ nói “Đừng khóc nữa”. Nhưng thực ra, cảm xúc chính là điểm bắt đầu của giao tiếp. Khi bị ngăn lại, trẻ dễ hiểu rằng việc thể hiện nỗi đau là không nên, và dần chọn cách im lặng.
Thay vì vậy, bố mẹ có thể cúi xuống, ôm con và hỏi: “Con bị đau phải không? Mẹ biết con đang buồn.” Khi cảm xúc được lắng nghe và chấp nhận, trẻ sẽ dần bình tĩnh lại. Lúc đó, bố mẹ mới có thể giúp con kể lại chuyện đã xảy ra, tập cho con cách diễn đạt bằng lời một cách tự nhiên.
"Hãy nhìn những đứa trẻ khác xem, ai cũng giỏi hơn con" - So sánh ngang hàng sẽ làm giảm sự tự tin
"Nhìn kìa, em gái con đã vẽ nhiều bức tranh đẹp, sao con lại chưa thể?" Tốc độ phát triển của mỗi đứa trẻ là khác nhau. Việc thường xuyên so sánh có thể khiến trẻ cảm thấy tự ti so với người khác và mất đi sự can đảm để thể hiện bản thân. Khi đó, trẻ có thể chọn cách "bỏ cuộc" vì "dù cố gắng thế nào đi nữa, con cũng không thể so sánh được với người khác."
Vì vậy, bố mẹ hãy tập trung vào sự tiến bộ của chính trẻ. "Con yêu, hôm nay bức tranh con vẽ phối màu đẹp hơn hôm qua đấy, giỏi quá!" Hãy ghi nhận từng bước tiến nhỏ và để trẻ trải nghiệm niềm vui khi lớn lên.
"Nói nhanh lên, con muốn gì nào?" - Áp lực và sự khẩn trương gây lo lắng
Khi bé chỉ vào một vật và phát ra âm thanh “à à”, nhiều bố mẹ thường vội vàng đoán ý và làm thay ngay cho con. Thực ra, việc học nói cần thời gian để não bộ của trẻ tiếp nhận, xử lý và sắp xếp thông tin. Nếu người lớn quá nhanh, trẻ dễ cảm thấy bị “áp lực”, từ đó ngại thể hiện, sợ nói sai, thậm chí chọn im lặng hoặc khóc thay vì cố gắng diễn đạt.
Thay vì vội vàng, bố mẹ có thể chậm lại một chút. Khi bé chỉ vào cốc nước, hãy nhẹ nhàng nói: “À, con muốn uống nước đúng không?” sau đó kiên nhẫn chờ phản ứng của bé, dù là một cái gật đầu, ánh mắt hay một âm thanh chưa rõ ràng. Chính khoảng thời gian chờ đợi này giúp trẻ hiểu rằng mình có cơ hội được nói, được thử và được lắng nghe.
Sự kiên nhẫn và cách trò chuyện chậm rãi của bố mẹ chính là “vùng an toàn” để trẻ tự tin thử, sai và học cách diễn đạt suy nghĩ.
"Sao con lại ngốc/chậm chạp thế!" - Những lời lẽ tiêu cực tạo ra ấn tượng tiêu cực
Những câu nói như “Sao con ngốc vậy?” hay “Sao con chậm thế!” tưởng chỉ là lời trách nhẹ, nhưng lại dễ tạo thành “nhãn dán” trong suy nghĩ của trẻ. Khi bị gán những từ tiêu cực nhiều lần, trẻ dần tin rằng đó là con người mình, dần trở nên tự ti, e dè và ngại cố gắng. Lâu dần, trẻ có thể hành xử đúng như những gì bị gán ghép, vì đã mất niềm tin vào bản thân.
Thay vì phán xét con người của trẻ, bố mẹ có thể tập trung vào tình huống cụ thể. Ví dụ: “Sữa bị đổ rồi, mình cùng lau nhé. Lần sau con cầm cốc chắc hơn một chút là sẽ không bị đổ nữa.” Cách nói này giúp trẻ hiểu điều gì cần cải thiện, không cảm thấy bị chê trách, từ đó giữ được sự tự tin và sẵn sàng học hỏi.
"Bố mẹ làm tất cả cũng vì lợi ích của con..." - Áp đặt về mặt cảm xúc
“Bố mẹ vất vả tất cả cũng vì con” nghe có vẻ đầy yêu thương, nhưng nếu lặp lại thường xuyên, trẻ dễ cảm thấy áp lực và áy náy. Các em cố gắng làm hài lòng bố mẹ bằng cách kìm nén cảm xúc thật của mình. Bề ngoài ngoan ngoãn, nhưng bên trong lại thiếu tự do và dần mất đi sự tự tin trong việc thể hiện bản thân.
Thay vì đặt gánh nặng vô hình đó lên con, bố mẹ nên tôn trọng cá tính và suy nghĩ riêng của trẻ, đồng thời trò chuyện theo hướng gợi mở. Ví dụ: “Mẹ nghĩ cách này sẽ tốt vì… con thấy thế nào?” Khi được lắng nghe và tham gia vào quyết định, trẻ sẽ cảm thấy mình được tôn trọng và có trách nhiệm hơn với lựa chọn của mình.
Ngôn ngữ bố mẹ sử dụng mỗi ngày chính là môi trường nuôi dưỡng tâm hồn và sự tự tin của trẻ. Những lời nói ấm áp, tích cực và tôn trọng sẽ giúp con mạnh dạn bày tỏ suy nghĩ, phát triển khả năng diễn đạt và lớn lên trong cảm giác được yêu thương, thấu hiểu.
